Friday, December 15, 2017

Adhyay Chavatha Vaidha Sanyas Yoga अध्याय चवथा वैधसंन्यास योग


Adhyay Chavatha Vaidha Sanyas Yoga 
Ganesh Geeta Adhyay Chavatha Vaidha Sanyas Yoga is in Sanskrit. It is told by God Gajanan to King Varenya.
अध्याय चवथा वैधसंन्यास योग
वरेण्य उवाच 
संन्यस्तिश्र्चैव योगश्र्च कर्मणां वर्ण्यते त्वया ।
उभयोर्निश्र्चितं त्वेकं श्रेयो यद्वद मे प्रभो ॥ १ ॥
१) वरेण्य म्हणाला, हे गणेशा,तुम्हीं कर्मांचा संन्यास आणि योग मला सांगितला आहे. त्या दोहोंत मला निश्र्चितरुपानें जो श्रेयस्कर असेल तो सांगा. 
श्रीगजानन उवाच 
क्रियायोगो वियोगश्र्चाप्युभौ मोक्षस्य साधने ।
तयोर्मध्ये क्रियायोगस्त्यागात्तस्य विशिष्यते ॥ २ ॥
२) श्री गजानन म्हणाले, संन्यास व कर्मयोग हीं दोन्हीही मोक्षाचीं साधनें आहेत. पण त्यांत संन्यासापेक्षां कर्मयोग श्रेष्ठ आहे.
द्वन्द्वदुःखसहोऽद्वेष्टा यो न काङ्क्षति किंचन ।
मुच्यते बन्धनात्सद्यो नित्यं संन्यासवान्सुखम् ॥ ३ ॥
३) शीतोष्णादि द्वंद्वांपासून होणारीं दुःखें जो सहन करतो, जो कशाचीही इच्छा करीत नाहीं, नित्य फलत्याग करतो,  तो सुखानें त्वरित बंधमुक्त होतो. 
वदन्ति भिन्नफलकौ कर्मणस्त्यागसंग्रहौ ।
मूढाल्पग़ास्तयोरेकं संयुञ्जीत विचक्षणः ॥ ४ ॥
४) मूढ व अल्पज्ञ लोक संन्यास व कर्मयोग यांची फलें भिन्न आहेत असें म्हणतात. सुज्ञ मनुष्यानें त्यांतील एकाची तरी कांस धरावी. 
यदेव प्राप्यतते त्यागात्तदेव योगतः फलम् ।
संग्रहं कर्मणो योगं यो विन्दति स विन्दति ॥ ५ ॥
५) संन्यासानें जें फळ मिळतें ते योगानेंही मिळते. सर्व कर्मांचा समावेश ज्यांत होतो असा योग ज्याला कळला त्याला सर्व समजलेंअसें जाणावें. 
केवलं कर्मणां योगं संन्यासं न विदुर्बुधाः ।
कुर्वन्ननिच्छया कर्म योगी ब्रह्मैव जायते ॥ ६ ॥
६) केवळ अज्ञानानें केलेल्या कर्मत्यागास ज्ञाते लोक संन्यास मानीत नाहीत. निष्कामकर्म करणारा योगी ब्रह्मरुप होतो.  
निर्मलो यतचित्तात्मा जितखो योगतत्परः ।
आत्मानं सर्वभूतस्थं पश्यन्कुर्वन्न लिप्यते ॥ ७ ॥
७) जो अंतर्बाह्य  निर्मल असतो, मन व बुद्धि ज्याच्या ताब्यांत असतात, इन्द्रियजय करुन जो सर्वदा योगचरणांत निमग्न असतो, सर्व भूतांना जो आत्म्यांत पाहतो, अशा पुरुषानें कर्म केलें तरी तो त्या कर्मानें लिप्त होत नाहीं.
तत्त्वविद्योगयुक्तात्मा करोमीति न मन्यते ।
एकादशानीन्द्रियाणि कुर्वन्ति कर्म संख्याया ॥ ८ ॥  
८) तत्त्ववेत्ता योगरत पुरुष मी कांहींच करीत नाहीं, मनासह संख्येनें अकरा अशी इंद्रियें काम करीत असतात, ( मी इंद्रियांहून भिन्न आहे. ) म्हणून मी कांहींच करीत नाहीं असें मानतो.       
तत्सर्वमर्पयेद्ब्रह्मण्यपि कर्म करोति यः ।
न लिप्यते पुण्यपापैर्भानुर्जलगतो यथा ॥ ९ ॥
९) जलांत प्रतिबिंबित सूर्यास जसा जलगत दोषाचा लेप लागत नाहीं, त्याप्रमाणें कर्म करुन तें ब्रह्मार्पण केले असतां त्याला पुण्यपाप कांहींच लागत नाहीं. 
कायिकं वाचिकं बौद्धमैन्द्रियं मानसं तथा ।
त्यक्त्वाऽऽशां कर्म कुर्वन्ति योगज्ञाश्र्चित्तशुद्धये ॥ १० ॥
१०) योगज्ञ पुरुष काया, वाचा, मन, बुद्धि व इंद्रियें यांचे योगानें फलाशा सोदून चित्तशुद्धीकरितां कर्में करीत असतात. 
योगहीनो नरः कर्म फलेहया करोत्यलम् ।
बध्यते कर्मबीजैः स ततो दुःखं समश्र्नुते ॥ ११ ॥
११) योगरहित पुरुष सत्व कर्में फलेच्छेनेंच करीत असतो. त्यामुळें तो कर्मबीजांनीं बद्ध होतो. व म्हणून त्याला दुःख भोगावें लागतें.   
मनसा सकलं कर्म त्यक्त्वा योगी सुखं वसेत् ।
न कुर्वन्कारयन्वापि नन्दन्श्र्वभ्रे सुपत्तने ॥ १२ ॥
१२) योग्यानें मनानेंच सर्व कर्मांचा त्याग करुन सुखानें रहावे. स्वतः कर्म करुं नये व दुसर्‍याकडून करवूं ही नये. त्यानें गुहेंत अथवा नगरांतही सुखानें कालक्रमणा करावी. 
न क्रिया न च कर्तृत्वं कस्यचित्सृज्यते मया ।
न क्रियाबीजसंपर्कः शक्त्या तत्क्रियतेऽखिलम् ॥ १३ ॥
१३) मी कर्में, त्यांचें कर्तृत्व व कर्मबीजांशीं संबंध यांपैकी कांहींहीं उत्पन्न करीत नाहीं. माझी शक्ति ( माया ) च हें सर्व उत्पन्न करीत असते.    
कस्यचित्पुण्यपापानि न सृशामि विभुर्नृप ।
ज्ञानमूढा विमुह्यन्ते मोहेनाऽऽवृतबुद्धयः ॥ १४ ॥
१४) मी व्यापक असलों तरीही कोणाच्याही पुण्यपापांशीं माझा संबंध असत नाही. अज्ञानी लोकांची बुद्धि मोहानें व्यापलेली असते, म्हणून ते मोहांत सांपडतात. 
विवेकेनाऽऽत्मनोज्ञानं येषां नाशितमात्मना ।
तेषां विकाशमायाति ज्ञानमादित्यवत्परम् ॥ १५ ॥
१५) आत्मवस्तूबद्दलचें अज्ञान विवेकानें ज्यांनीं नाहींसे केलेलें असतें त्यांचे ज्ञान सूर्याप्रमाणें उदयास येते. 
मन्निष्ठा मद्धियोऽत्यन्तं मच्चित्ता मयि तत्पराः ।
अपुनर्भवमायान्ति विज्ञानान्नाशितैनसः ॥ १६ ॥
१६) ज्यांची माझ्यावर अत्यंत निष्ठा असते, ज्यांची बुद्धि व मन हीं माझ्याकडेच लागलेलीं असतात, अशा लोकांचीं विज्ञानानें सर्व पातकें नष्ट होऊन तें जन्ममरणांतून मुक्त होतात. 
ज्ञानविज्ञानसम्पन्ने द्विजे गवि गजादिषु ।
समेक्षणा महात्मानः पण्डिताः श्र्वपचे शुनि ॥ १७ ॥ 
१७) ज्ञानविज्ञानसंपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती वगैरे प्राणी, चांडाल व श्र्वान या सर्वांना महात्मे पंडित लोक ब्रह्मबुद्धीनेंच पाहतात.  
वश्यः स्वर्गो जगत्तेषां जीवन्मुक्ताः समेक्षणाः ।
यतोऽदोषं ब्रह्म समं तस्मात्तैर्विषयीकृतम् ॥ १८ ॥
१८) सर्वत्र ब्रह्मदृष्टीनें पाहणारे असे जीवन्मुक्त पुरुष असतात. त्यांना स्वर्ग व सर्व जगत् वश असते. कारण निर्दोष व सम अशा ब्रह्माचा त्यांना साक्षात्कार झालेला असतो.  
प्रियाप्रिये प्राप्य हर्षद्वेषौ ये प्राप्नुवन्ति न ।
ब्रह्मश्रिता असंमूढा ब्रह्मज्ञाः समबुद्धयः ॥ १९ ॥
१९) प्रियप्राप्तीनें हर्ष व अप्रियप्राप्तीनें ज्यांना विषाद होत नाही, ते ब्रह्मज्ञ पुरुष ब्रह्माचा आश्रय करुन राहतात, ते कधीही मोहांत सांपडत नाहीत व सर्वत्र समबुद्धीनेच पाहत असतात.
वरेण्य उवाच
किं सुखं त्रिषु लोकेषु देवगन्धर्वयोनिषु ।
भगवन्कृपया सर्वं वद विद्याविशारद ॥ २० ॥
२०) वरेण्य म्हणाला, हे सर्व विद्याविशारद भगवन् गजानना, या त्रैलोक्यांत देव, गंधर्व वगैरे अनेक योनि आहेत. तरी त्यांना खरें सुख कशानें मिळते तें कृपा करुन सांगा. 
श्रीगजानन उवाच
आनन्दमश्रुतेऽसक्तः स्वात्मारामो निजात्मनि ।
अविनाश्यं सुखं तद्धि न सुखं विषयादिषु ॥ २१ ॥
२१) श्रीगजानन म्हणाले, जो आत्मरत व असक्त असतो त्याला आपल्या आत्म्यांतच सुख मिळते व तें कधींही नष्ट होत नाही. असलें सुख विषयादि बाह्य वस्तूंत असत नाही.
विषयोत्थानि सौख्यानि दुःखानां तानि हेतवः ।
उत्पत्तिनाशयुक्तानि तत्राऽऽसक्तो न तत्ववित् ॥ २२ ॥
२२) विषयांपासून उत्पन्न होणारीं सुखें दुःखाला कारण होत असतात. तीं उत्पन्न होऊन नष्ट होणारीं असल्यानें तत्त्ववेत्ता त्यांत आसक्त होत नाही.   
कारणे सति कामस्य क्रोधस्य सहते च यः ।
तौ जेतुं वर्ष्मविरहात्स सुखं चिरमश्र्नुते ॥ २३ ॥
२३) कामक्रोधांचें निमित्त पुढें आलें असतांही देहपातापर्यंत त्यांना जिंकण्याला जो समर्थ असतो, त्याला चिरकाल सुख मिळते. 
अन्तर्निष्ठोऽन्तःप्रकाशोऽन्तःसुखोऽन्तारतिर्लभेत् ।
असन्दिग्धोऽक्षयं ब्रह्म सर्वभूतहितार्थकृत् ॥ २४ ॥
२४) ( कामक्रोधांवर जय मिळवल्यावर ) जो अंतर्निष्ठ होतों, ज्याला आंतच प्रकाश दिसूं लागतो, सुख व प्रेम हीं ज्याचे अंतरी असतात, जो संशयमुक्त असून सर्व भूतांचे हित करतो, अशा पुरुषाला अक्षयब्रह्माची प्राप्ती होते.  
जेतारः षड्रिपूणां ये शमिनो दमिनस्तथा ।
तेषां समन्ततो ब्रह्म स्वात्मज्ञानां विभात्यहो ॥ २५ ॥
२५) कामादि षद्रिपूंचा पराजय करुन ज्यांनी शम व दम साधले असतात, अशांना सर्वत्र ब्रह्मभान झालेले असते.
आसनेषु समासीनस्त्यक्त्वेमान्विषयान्बहिः ।
संस्तभ्य भृकुटीमास्ते प्राणायामपरायणः ॥ २६ ॥
२६) योगांत अनेक आसनें सांगितलीं आहेत. त्यांपैकीं एखाद्या आसनावर स्थिर बसून मनांतून सर्व विषयांना बाहेर काढून भ्रूमध्यावर दृष्टि स्थिर करुन प्राणायामरत व्हावें.   
प्राणायामं तु संरोधं । प्राणापानसमुद्भवम् ।
वदन्ति मुनयस्तं च त्रिधाभूतं विपश्र्चितः ॥ २७ ॥
२७) प्राण व अपान वायूंचा निरोध करणे हाच प्राणायाम असें ज्ञाते मुनि बोलतात, त्यांनीं या प्राणायामाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत.
प्रमाणं भेदतो विद्धि लघुमध्यममुत्तमम् ।
दशभिर्द्व्यधिकैर्वर्णैः प्राणायामो लघुः स्मृतः ॥ २८ ॥
२८) प्रमाणानें लघु, मध्यम व उत्तम असे प्राणायामाचे तीन भेद आहेत. बारा वर्ण उच्चारण्यास लागणार्‍या कालांत होणारा प्राणायाम लघु प्राणायाम होतो.  
चतुर्विशत्यक्षरो यो मध्यमः स उदाहृतः ।
षट्त्रिंशल्लघुवर्णो य उत्तमः सोऽभिधीयते ॥ २९ ॥
२९) चौवीस अक्षरांच्या वेळांत होणारा मध्यम व छत्तीस अक्षरांच्या काळांत होणारा प्राणायाम उत्तम होतो असें म्हणतात.   
सिंहं शार्दूलकं वापि मत्तेभं मृदुतां यथा ।
नयन्ति प्राणिनस्तद्वत्प्राणापानौ सुसाधयेत् ॥ ३० ॥
३०) सिंह, वाघ व माजलेला हत्ती यांनाही साधनानें मृदु करतां येते. तसेंच प्राणापानासही साधनानें वश करुन घ्यावे.
पीडयन्ति मृगांस्ते न लोकान्वश्यगता नृप ।
दहत्येनस्तथा वायुः संस्तब्धो न च तत्तनुम् ॥ ३१ ॥
३१) सिंहव्याघ्रादिक प्राणी वश झाले असतां ते इतर मृगांना व लोकांना पीडा देत नाहींत, त्याप्रमाणें स्तंभित केलेला वायु शरिरांतील दोष जाळून टाकतो, देहाला जाळीत नाही. 
यथा यथा नरः कश्र्चित्सोपानावलिमाश्रयेत् ।
तथा तथा वशीकुर्यात्प्राणापानौ हि योगवित् ॥ ३२॥    
३२) जिन्यावर मनुष्याला एका पायरीवरुन दुसरीवर जसें क्रमानें चढावें लागतें, योगज्ञ पुरुषानेंही प्राणापानांना तसेंच क्रमाक्रमानें वश करावें.       
पूरकं कुम्भकं चैव रेचकं च ततोऽभ्यसेत् ।
अतीतानागतज्ञानी ततः स्याज्जगतीतले ॥ ३३ ॥
३३) पूरक, कुंभक व रेचक यांचा नंतर अभ्यास करावा म्हणजे त्याला भूत, भविष्य कळूं लागतें. 
प्राणायामैर्द्वादशभिरुत्तमैर्धारणा मता ।
योगस्तु धारणे द्वे स्याद्योगीशस्ते सदाभ्यसेत् ॥ ३४ ॥
३४) बारा उत्तम प्राणायामाच्या धारणा असें म्हणतात. त्या दोन धारणा म्हणजे एक योग होतो. योग्यांनीं या योगाचा नेहमीं अभ्यास करावा. 
एवं यः कुरुते राजं स्त्त्रिकालज्ञः स जायते ।
अनायासेन तस्य स्याद्वश्यं लोकत्रयं नृप ॥ ३५ ॥
३५) असें योगसाधन करणारा पुरुष त्रिकालज्ञ होतो. व अनायासें त्याला सर्व त्रैलोक्य वश होतें.
ब्रह्मरुपं जगत्सर्वं पश्यन्ति स्वान्तरात्मनि ।
एवं योगश्र्च संन्यासः समानफलदायकौ ॥ ३६ ॥
३६) योगानें त्याला आपल्या अंतरात्म्यांत सर्व विश्र्व ब्रह्मरुप दिसूं लागतें. याप्रमाणें संन्यास व कर्मयोग हे दोन्हीही समान फल देणारे आहेत.  
जन्तूनां हितकर्तारं कर्मणां फलदायिनम् ।
मां ज्ञात्वा मुक्तिमाप्नोति त्रैलोक्यस्येश्र्वरं विभुम् ॥ ३७ ॥
३७) मी प्राणीमात्रांचा हितकर्ता व कर्मफल देणारा आहें. त्रैलोक्याचा ईश्र्वर व्यापक अशा मला जाणल्यानें मुक्ति मिळते. 
ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्तरखंडे श्रीगजाननवरेण्यसंवादे वैधसंन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ 
Adhyay Chavatha Vaidha Sanyas Yoga
अध्याय चवथा वैधसंन्यास योग


Custom Search

Wednesday, December 13, 2017

Adhyay Tisara Vidnyana Pratipadan Yoga अध्याय तिसरा विज्ञानप्रतिपादन



Adhyay Tisara Vidnyana Pratipadan Yoga 
Ganesh Geeta Adhyay Tisara Vidnyana Pratipadan Yoga is in Sanskrit. It is told by God Gajanan to King Varenya.
अध्याय तिसरा विज्ञानप्रतिपादन
श्रीगजानन उवाच 
पुरा सर्गादिसमये त्रैगुण्यं त्रितनूरुहम् ।
निर्माय चैनमवदं विष्णवे योगमुत्तमम् ॥ १ ॥
१) श्री गजानन म्हणाले, सृष्टीच्या पूर्वीं प्रकाश, प्रवृत्त व नियम अशी तीन कार्यें व सत्त्व, रज व तम असे तीन गुण जिच्यांत आहेत अशा मायेला  ( त्रिगुणात्मक माया ) व ब्रह्मदेवदि तीन देह निर्मण करुन त्यांतील विष्णूला हा योग मी सांगितला.
अर्यम्णे सोऽब्रवीत्सोऽपि मनवे निजसूनवे ।
ततः परंपरायातं विदुरेनं महर्षयः ॥ २ ॥
२) हा योग नंतर विष्णुने रवीला सांगितला. रवीनें आपल्या मनु नावाच्या मुलाला सांगितला नंतर परंपरेने हा योग महर्षींनी जाणला.
कालेन बहुना चाऽयं नष्टः स्याच्चरमे युगे ।
अश्रद्धेयो ह्यविश्र्वास्यो विगीतव्यश्र्च भूमिप ॥ ३ ॥
३) पुष्कळ काल मध्ये गेल्यावर कलियुगांत हा नष्ट होईल.कारण यावर कुणाची श्रद्धा राहणार नाही.कोणी विश्र्वास ठेवणार नाही. उलट याची निंदा मात्र करतील.  
एवं पुराभवं योगं श्रुतवानसि मन्मुखात् ।
गुह्याद्गुह्यतमं वेदरहस्यं परमं शुभम् ॥ ४ ॥
४) तूं जो माझ्या मुखांतून हा योग ऐकला आहेस तो फार पुरातन आहे व अतिशय गुह्य, परमशुभ असे वेदांतील रहस्य आहे.   
वरेण्य उवाच 
सांप्रतं चावतीर्णोऽसि गर्भतस्त्वं गजानन ।
प्रोक्रवान्कथमेतं त्वं विष्णवे योगमुत्तमम् ॥ ५ ॥  
५) राजा वरेण्य म्हणाला, हे गजानना, सांप्रत काळीं तूं गर्भापासून अवतीर्ण झाला आहेस असे असतांना त्या पुराणकालींच्या विष्णुला हा योग तूं कसा सांगितलास ?
श्रीगजानन उवाच 
अनेकानि च ते जन्मान्यतीतानि ममापि च ।
संस्मरे तानि सर्वाणि न स्मृतिस्तव वर्तते ॥ ६ ॥
६) श्रीगजानन म्हणाले, यापूर्वी तुझें अनेक जन्म होऊन गेले आहेत. तसेंच माझेही पण होऊन गेलें आहेत. त्या सर्वांचे मलास्मरण आहे; परंतु तुला ते स्मरण नाही. 
मत्त एव महाबाहो जाता विष्ण्वादयः सुराः ।
मय्येव च लयं यान्ति प्रलयेषु युगे युगे ॥ ७ ॥
७) हे महाबाहो वरेण्या, विष्णु इत्यादिक सर्व देव माझ्यापासूनच उत्पन्न झाले असून युगायुगी होणार्‍या प्रलयांत ते माझ्यांतच लीन होतात.  
अहमेवाऽपरो ब्रह्मा महारुद्रोऽहमेव च ।
अहमेव जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं  च यत् ॥ ८ ॥
८) सृष्टीकर्ता श्रेष्ठ ब्रह्मदेव व प्रळय करणारा महारुद्र मीच आहे. तसेंच स्थावर जंगम सर्व विश्र्वही मीच आहे. 
अजोऽव्ययोऽहं भूतात्माऽनादिरीश्र्वर एव च ।
आस्थाय त्रिगुणां मायां भवामि बहुयोनिषु ॥ ९ ॥
९) अज, अव्यय, सर्व भूतांचा आत्मा व अनादि ईश्र्वर मीच आहे. त्रिगुणात्मक मायेच्या आश्रयाने मी अनेक योनींत जन्म घेतो. 
अधर्मोपचयो धर्मापचयो हि यदा भवेत् ।
साधून्संरक्षितुं दुष्टांस्तानत्तुं संभवाम्यहम् ॥ १० ॥
१०) जेव्हां अधर्म वाढतो व धर्माचा र्‍हास होतो तेव्हां मी साधूंचे रक्षण व दुष्टांचा नाश करण्याकरितां जन्म घेतो. 
उच्छिद्याऽधर्मनिचयं धर्मं संस्थापयाम्यहम् ।
हन्मि दुष्टांश्र्च दैत्यांश्र्च नानालीलाकरो मुदा ॥ ११ ॥
११) अधर्माची पाळेंमुळें खणून टाकतों. व धर्माची स्थापना करतो. प्रेमानें अनेक लीला करुन दुष्ट व दैत्य यांचा नाश करतो.  
वर्णाश्रमान्मुनीन्साधून्पालये बहुरुपधृक् ।
१२) वर्ण व आश्रम तसेंच साधुमुनि या सर्वांचे मी अनेक रुपें घेऊन पालन करतो.
एवं यो वेत्ति संभूतीर्मम दिव्या युगे युगे ॥ १२ ॥
तत्तत्कर्म च वीर्यं च मम रुपं समासतः ।
त्यक्त्वाऽहंममताबुद्धिं न पनर्भूः स जायते ॥ १३ ॥   
१३) युगायुगीं होणार्‍या अशा माझ्या दिव्य जन्मांना जो जाणतो तें तें माझे कर्म व वीर्य यांचेहि थोडक्यांत ज्याला आकलन करितां येते. अहंता, ममता व बुद्धि यांचा त्याग करुन तो पुन्हा जन्मास येत नाहीं.     
निरीहा निर्भयारोषा मत्परा मद्व् व्यपाश्रयाः ।
विज्ञानतपसा शुद्धा अनेके मामुपागताः ॥ १४ ॥
१४) ज्यांना इच्छा, भय व क्रोध असत नाही, ज्यांना मीच श्रेष्ठ वाटतो,जे माझा आश्रय करतात, विज्ञानरुपी तपानें शुद्ध झालेले असे अनेक लोक मला प्राप्त झाले आहेत. 
येन येन हि भावेन संसेवन्ते नरोत्तमाः ।
तथा तथा फलं तेभ्यः प्रयच्छाम्यव्ययः स्फुटम् ॥ १५ ॥
१५) हे भूपा, श्रेष्ठ पुरुष ज्या ज्या भावाने माझी सेवा करतात, अव्यय असा मी त्यांना त्यांच्या त्यांच्या भावाप्रमाणें फल देतो.
जनाः स्युरितरे राजन्मम मार्गानुयायिनः ।
तथैव व्यवहारं च स्वेषु चान्येषु कुर्वते ॥ १६ ॥
१६) हे राजा, इतरही लोक माझ्या मार्गानें जाणारे आहेत. त्यांचा स्वजनांशीं व इतरांबरोबर अनुरुपच व्यवहार होत असतो.  
कुर्वन्ति देवताप्रीतिं वाच्छन्तः कर्मणां फलम् ।
प्राप्नुवन्तीह ते लोके शीघ्रं सिद्धिं हि कर्मजाम् ॥ १७ ॥
१७) कर्मफलाची इच्छा करणारे देवांवर प्रीति करतात. कर्मापासून मिळणारी सिद्धि त्यांना या लोकीं शीघ्र मिळतें.
चत्वारो हि मया वर्णा रजःसत्त्वतमोशतः ।
कर्मांशतश्र्च संसृष्टा मृत्युलोके मयाऽनघ ॥ १८ ॥
१८) विप्रादि चार वर्ण सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांच्या अंशानें व कर्माच्या अंशानें या मृत्यु लोकांत मीच निर्माण केले आहेत.
कर्तारमपि मां तेषामकर्तारं विदुर्बुधाः ।
अनादिमीश्र्वरं नित्यमलिप्तं कर्मजैर्गुणैः ॥ १९ ॥
१९) सर्व वर्णांचा मी कर्ता असतांनाहि ज्ञानी लोक मी कर्ता नाहीं हें जाणतात. कारण मी अनादि, सर्वांचा नियंता, नित्य व कर्मज बर्‍यावाईट गुणांनी अलिप्त असा आहे.  
निरीहं योऽभिजानाति कर्म बाध्नाति नैव तम् ।
चक्रुः कर्माणि बुद्ध् वैवं पूर्वं पूर्वं मुमुक्षवः ॥ २० ॥
२०) निरीह अशा मला जाणून जे कर्म करतात. त्यांना कर्म बद्ध करीत नाहीं. पूर्वींच्या मुमुक्षूंनीं असें जाणून कर्म केलें आहे. ( त्यामुळें ते बद्ध झाले नाहीत. )
वासनाशितादाद्यात्संसारकारणाद् दृढात् ।
अज्ञानबन्धनाज्जन्तुर्बुद्ध्वा यं मुच्यतेऽखिलात् ॥ २१ ॥
२१) अनंत वासनांनी भरलेल्या संसाराचे दृढ असें आद्यकारण जो अज्ञानरुपी बंध त्यापासून मनुष्य ज्याच्या ज्ञानानें मुक्त होतो. 
तदकर्म च कर्मापि कथयाम्यधुना तव ।
यत्र मौनं गता मोहादृषयो बुद्धिशालिनः ॥ २२ ॥
२२) अकर्म व कर्म काय आहे तें मी आतां तुला सांगतो. ज्याच्या विषयीं बुद्धिशाली ऋषीही मोह पावून मौन धरतात. 
तत्त्वं मुमुक्षुणा ज्ञेयं कर्माकर्मविकर्मणाम् ।
त्रिविधानीह कर्माणि सुनिम्नैषां गतिः प्रिय ॥ २३ ॥
२३) कर्म, अकर्म व विकर्म यांचें तत्त्व मुमुक्षूनें अवश्य समजून घ्यावें. या जगांत कर्में तीन प्रकारची आहेत. हे प्रिय भूपा, त्या कर्मांची गति परम गहन आहे.
क्रियायामक्रियाज्ञानमक्रियायां क्रियामतिः ।
यस्य स्यात्स हि मर्त्योऽस्मिँल्लोके मुक्तोऽखिलार्थकृत् ॥ २४ ॥
२४) जो कर्मांत अकर्म व अकर्मांत कर्म पाहतो तो मनुष्य या लोकीं मुक्त व सर्व कर्में करणारा असतो.  
कर्मांकुरवियोगेन यः कर्माण्यारभेन्नरः ।
तत्त्वदर्शननिर्दग्धक्रियमाहुर्बुधा बुधम् ॥ २५ ॥
२५) जो मनुष्य अशी कर्में करितो कीं, ज्यांना कर्मांकुर फुटत नाहीत, त्याची सर्व कर्में तत्त्वज्ञानानें दग्ध झालीं आहेत असें बुद्धिमान वदतात.
फलतृष्णां विहाय स्यात्सदा तृप्तो विसाधनः ।
उद्युक्तोऽपि क्रियां कर्तुं किंचिन्नैव करोति सः ॥ २६ ॥ 
२६) ज्यानें फलाची इच्छा सोडली आहे, जो सदा तृप्त आहे, तसेच साधनांची जुळवाजुळव जो करीत नाहीं, तो कर्म करितांना दिसला तरीही तो वास्तविक कांहींच करीत नाही.           
निरीहो निगृहीतात्मा परित्यक्तपरिग्रहः ।
केवलं वैग्रहं कर्माऽऽचरन्नायति पातकम् ॥ २७ ॥
२७) ज्याला कसलीही इच्छा नाही, ज्यानें मन जिंकिलें आहे व ज्यानें सर्व परिग्रहाचा त्याग केला आहे अशा पुरुषानें शरीर पोषणापुरतें कर्म केलें तरी त्याला दोष लागत नाही.
अद्वन्द्वोऽमत्सरो भूत्वा सिध्यसिध्योः समश्र्च यः ।
यथाप्राप्त्येह सन्तुष्टः कुर्वन्कर्म न बध्यते ॥ २८ ॥
२८) जो सुखदुःखादि द्वंद्वांपासून मुक्त झाला, ज्याला मत्सर असत नाही, कार्यांत सिद्धि मिळाली अगर न मिळाली तरीही ज्याची समता ढळत नाही, अशा मनुष्यानें कर्म केलें तरी ते त्याला बंधक होत नाहीं.
अखिलैर्विषयैर्मुक्तो ज्ञानविज्ञानवानपि ।
यज्ञार्थं तस्य सकलं कृतं कर्म विलीयते ॥ २९ ॥
२९) ज्याचे सर्व विषय सुटले, शास्त्रज ज्ञान व सृष्टिनियमांपासून उत्पन्न झालेलें विज्ञान ज्याला असते असा पुरुष ईश्र्वरार्पणबुद्धिनें कर्म करीत असेल तर ते त्याचें सर्व कर्म लीन होते. 
अहमग्निर्हविर्होता हुतं यन्मयि चाऽर्पितम् ।
ब्रह्माऽऽप्तव्यं च तेनाऽथ ब्रह्मण्येव यतो रतः ॥ ३०॥
३०) ज्ञानी पुरुषाला अग्नि, हविर्द्रव्य, हवन करणारा, हवनक्रिया अर्पण केलेले द्रव्य व त्या कर्मानें मिळणारें फल हें सर्व मी-ब्रह्मच असते, कारण तो ब्रह्मांत रमलेला असतो.  
योगिनः केचिदपरे दिष्टं यज्ञं वदन्ति च ।
ब्रह्माग्निरेव यज्ञो वै इति केचन मेनिरे ॥ ३१ ॥
३१) कित्येक अन्य योगी दिष्ट म्हणजे भाग्यच यज्ञ असें मानतात; तर दुसरें कांहीं योगी ब्रह्मरुपी अग्नीलाच यज्ञ असें समजतात.  
संयमाग्नौ परे भूप इन्द्रियाण्युपजुह्वति ।
खाग्निष्वन्ये तद्विषयाञ्छब्दादीनुपजुह्वति ॥ ३२ ॥
३२) कांहीं योगी संयमरुप अग्नींत इंद्रियांचे हवन करतात; तर कित्येक योगी इन्द्रियरुप अग्नींत शब्दादि विषयांचे हवन करितात.  
प्राणानामिन्द्रियाणां च परे कर्माणि कृत्स्नशः ।
निजात्मरतिरुपेऽग्नौ ज्ञानदीप्ते प्रजुह्वाति ॥ ३३ ॥
३३) कित्येक दुसरें योगी प्राणांची व इन्द्रियांची सर्व कर्मे ज्ञानानें चेतविलेल्या निजात्मरतिरुप अग्नीमध्यें हुत करितात.
द्रव्येण तपसा वापि स्वाध्यायेनापि केचन ।
तीव्रव्रतेन यतिनो ज्ञानेनापि यजन्ति माम् ॥ ३४ ॥
३४) कोणी द्रव्यानें, कोणी तपानें, कोणी स्वाध्याय करुन, तर कित्येक खडतर व्रतें करुन माझें यजन करितात. यतिलोक तर ज्ञानानेंच माझें यजन करितात.    
प्राणेऽपानं तथा प्राणमपाने प्रक्षिपन्ति ये ।
रुद्ध्वा गतीश्र्चोभयोस्ते प्राणायामपरायणाः ॥ ३५ ॥
३५) प्राणवायूंतअपानाला व अपानवायूंत प्राणाला घालून व त्या दोहोंचेंही निरोधन करुन कित्येक प्राणायामांत रत असतात. 
जित्वा प्राणान्प्राणगतीरुपजुह्वति तेषु च ।
एवं नानायज्ञरता यज्ञध्वंसितपातकाः ॥ ३६ ॥
३६) कित्येक योगी प्राणायामानें प्राणांना जिंकून म्हणजे सूक्ष्म करुन प्राणांच्या अधीन ज्यांच्या गती आहेत अशा इंद्रियांच्या व मनाच्या गतींचें त्यांच्यांत हवन करितात. याप्रमाणें अनेक प्रकारचे यज्ञ करुन त्या यज्ञानें सर्व पातकांचा नाश करुन ते पापमुक्त होतात. 
नित्यं ब्रह्म प्रयान्त्येते यज्ञशेषामृताशिनः ।
अयज्ञकारिणो लोको नाऽयमन्यः कुतो भवेत् ॥ ३७ ॥
३७) यज्ञशिष्टास अमृत म्हणतात. तें भक्षण करणारें नित्य अशा ब्रह्माला प्राप्त होतात. जे यज्ञच करीत नाहीत त्यांना इहलोकही सुखद होत नाहीं; मग परलोक कसा होणार?   
कायिकादित्रिधाभूतान्यज्ञान्वेदे प्रतिष्ठितान् ।
ज्ञात्वा तानखिलान्भूप मोक्ष्यसेऽखिलबन्धनात् ॥ ३८ ॥
३८) कायिक, वाचिक व मानसिक असे यज्ञाचे तीन भेद वेदांत सांगितले आहेत. हे जाणल्यानें राजा, तुझे कर्मबंध नष्ट होतील. 
सर्वेषां भूप यज्ञानां ज्ञानयज्ञः परो मतः ।
अखिलं लीयते कर्म ज्ञाने मोक्षस्य साधने ॥ ३९ ॥
३९) हे राजा, या सर्व यज्ञांत ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. तो मोक्षाचे साधन असून त्यांत सर्व कर्मे लीन होतात.
तज्ज्ञेयं पुरुषव्याघ्र प्रश्र्नेन नतितः सताम् ।
शुश्रूषया वदिष्यन्ति सन्तस्तत्त्वविशारदाः ॥ ४० ॥
४०) हे पुरुषश्रेष्ठा, हें ज्ञान प्रश्र्ण केला असतां अगर वंदन केले असतां तत्त्वज्ञ, ज्ञानी लोक तुला सांगतील.
नानासंगाञ्जुनः कुर्वन्नैकं साधुसमागमम् ।
करोति तेन संसारे बन्धनं समुपैति सः ॥ ४१ ॥
४१)  मनुष्य अनेकांशी संग करतो; पण एक साधूंचा तेवढा संग करीत नाही. म्हणून या संसारांत त्याला बंधांत पडावें लागते.
सत्सङ्गाद्गुणसंभूतिरापदां लय एव च ।
स्वहितं प्राप्यते सर्वैरिह लोकेपरत्र च ॥ ४२ ॥
४२) सत्संगानें सद् गुण उत्पन्न होतात, व सर्व आपत्ति नष्ट होतात. तो या लोकीं व परलोकींही सर्वांना स्वहित प्राप्त करुन देतो. 
इतरत्सुलभं राजन्सत्सङ्गोऽतीव दुर्लभः ।
यज्ज्ञात्वा न पुर्बन्धमेति ज्ञेयं च तत्त्वतः ॥ ४३ ॥
४३) सत्संगापेक्षां इतर संग सुलभ आहे. सत्संग फारच दुर्लभ आहे. तो ज्याला लाभला त्याला सर्व बंध ज्याच्या योगानें तुटतात अशा ज्ञेय ब्रह्मवस्तूचे ज्ञान होते. 
ततः सर्वाणि भोतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति ।
अतिपापरतो जन्तुस्ततस्तस्यात्प्रमुच्यते ॥ ४४ ॥
४४) ( ज्ञेय ब्रह्माचे ज्ञान झाल्यावर ) सर्व भूतें त्याला स्वात्म्यांत दिसूं लागतात. तो पापी असला तरीही ज्ञानानें तो पापांपासून मुक्त होतो. 
द्विविधानीह कर्माणि ज्ञानाग्निर्दहति क्षणात् ।
प्रसिद्धोऽधिर्यथा सर्वं भस्मतां नयति क्षणात् ॥ ४५ ॥
४५) दोन्ही प्रकारची कर्में ज्ञानरुपी अग्निमध्यें क्षणांत नष्ट होतात, जसा प्रसिद्ध अग्नि थोडयाच वेळांत सर्व दग्ध करतो.
न ज्ञानसमतामेति पवित्रमितरन्नृप ।
आत्मन्येवाऽवगच्छन्ति योगात्कालेन योगिनः ॥ ४६ ॥
४६) या जगांत अनेक पवित्र वस्तु आहेत, पण त्यांना ज्ञानाची सर येणार नाहीं. तें ज्ञान योग्याला कांहीं कालानें या शरिरांतच प्राप्त होते. 
भक्तिमानिन्द्रियजयी तत्परो ज्ञानमाप्नुयात् ।
लब्ध्वा तत्परमं मोक्षं स्वल्पकालेन यात्यसौ ॥ ४७ ॥
४७) भक्तिमान्, इंद्रियांचा जय करणारा व योगरत अशा पुरुषास ज्ञान प्राप्त होतें. तें ज्ञान झाल्यासवर त्याला मोक्ष तत्काल मिळतो. 
भक्तिहीनोऽश्रद्दधानः सर्वत्र संशयी तु यः ।
तस्य शं नापि कल्याणमिह लोको न वा परः ॥ ४८ ॥
४८) भक्ति व श्रद्धा यांनीं रहित व सर्वत्र संशयी अशा पुरुषाला इहलोकीं व परलोकींही सुख मिळत नाहीं. 
आत्मज्ञानरतं ज्ञाननाशिताखिलसंशयम् ।
योगास्ताखिलकर्माणं बध्नन्ति तानि भूप न ॥ ४९ ॥
४९) जो आत्मज्ञानांत रमलेला असतो, ज्ञानानें ज्याचे सर्व संशय दूर झालेले असतात व योगानें ज्याच्या सर्व कर्मांचा निरास झालेला असतो, त्या पुरुषास कर्में बंधक होत नाहीत.
ज्ञानखङ्गप्रहारेण संभूतमज्ञताबलात् ।
छित्त्वाऽन्तःसंशयं तस्माद्योगयुक्तो भवेन्नरः ॥ ५० ॥
५०) अज्ञानाचे बलावर उत्पन्न झालेला जो अंतःसंशय त्याला ज्ञानरुप खङ्गानें नाहींसे करुन टाकावें व सदैव योगरत व्हावें. 

ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्तरखंडे श्रीगजाननवरेण्यसंवादे विज्ञानप्रतिपादनो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥
Adhyay Tisara VidnyanaPratipadan Yoga

अध्याय तिसरा विज्ञानप्रतिपादन



Custom Search

Sunday, December 10, 2017

Adhyay Dusara Karma Yoga अध्याय दुसरा कर्मयोगः


Ganesh Geeta Adhyay Dusara Karma Yoga 
Ganesh Geeta Adhyay Dusara Karma Yoga is in Sanskrit. It is told by God Gajanan to King Varenya.
श्रीगणेशगीता अध्याय  दुसरा कर्मयोगः
वरेण्य उवाच
ज्ञाननिष्ठा कर्मनिष्ठा द्वयं प्रोक्तं त्वया विभो ।
अवधार्य वदैकं मे निःश्रेयसकरं नु किम् ॥ १ ॥
१) राजा वरेण्य म्हणाला, हे गजानना, ज्ञाननिष्ठा व कर्मनिष्ठा अशा दोन निष्ठा तुम्ही मला सांगितल्या. त्यांत जी एक मला निःश्रेयस्कर होईल ती निश्र्चित करुन मला सांगा.  
श्रीगजानन उवाच 
अस्मिंश्र्चराचरे स्थित्यौ पुरोक्ते द्वे मया नृप ।
सांख्यानां बुद्धियोगेन वैधयोगेन कर्मिणाम् ॥ २ ॥
२) श्रीगजानन म्हणाले, हे राजा, पूर्वी आचरणाकरितां चर व स्थिर स्वभावाच्या दोन स्थिती मी सांगितल्या आहेत. त्यांत सांख्यांकरिता बुद्धियोग व कर्माधिकारी लोकांसाठी कर्मयोग सांगितला आहे.   
अनारम्भेण वैधानां निष्क्रियः पुरुषो भवेत् ।
न सिद्धिं याति संत्यागात्केवलात्कर्मणो नृप ॥ ३ ॥
३) विधिविहित कर्में सोडून बसेल तर तेवढ्यानें तो निष्क्रिय कसा होईल? असल्या निष्फल कर्मत्यागानें कर्मानें मिळणारी सिद्धि मात्र त्याला मिळत नाही.
कदाचिदक्रियः कोऽपि क्षणं नैवावतिष्ठते ।
अस्वतन्त्रः प्रकृतिजैर्गुणैः कर्म च कार्यते ॥ ४ ॥
४) कोणालाही केव्हांही एक क्षणही कर्मावांचून राहतां येत नाही. प्रत्येक मनुष्य परतंत्र असल्यानें मायेचे गुण त्याच्याकडून कर्म करवून घेत असतात.  
कर्मकारीन्द्रियग्रामं  नियम्यास्ते स्मरन्पुमान् ।
तद्गोचरान्मन्दचित्तो धिगाचारः स भाष्यते ॥ ५ ॥
५) कर्मेंद्रियांना रुद्ध करुन जो मनामध्यें विषयांचे चिंतन करतो, अशा पुरुषाचे तें करणें निंद्य आहे असे म्हणतात.
तद्ग्रामं संनियम्यादौ मनसा कर्म चारभेत् ।
इन्द्रियैः कर्मयोगं यो वितृष्णः स परो नृप ॥ ६ ॥
६) प्रथम मनानें इंद्रियें स्वाधीन ठेवून मगकर्म करावे. वितृष्ण होऊन इंद्रियांनी कर्मयोग जो करतो तो पुरुष श्रेष्ठ आहे.
अकर्मणः श्रेष्ठतमं कर्मानीहाकृतं तु यत् ।
वर्ष्मणः स्थितिरप्यस्याकर्मणो नैव सेत्स्यति ॥ ७ ॥
७) अज्ञानानें कर्मत्याग करण्यापेक्षां निष्काम होऊन केलेलें कर्मच फार श्रेष्ठ आहे. अजीबात कर्म सोडण्याने शरीर तरी राहील काय?
असमर्प्य निबध्यन्ते कर्म तेन जना मयि ।
कुर्वीत सततं कर्मानाशोऽसङ्गो मदर्पणम् ॥ ८ ॥
८) मनुष्य कर्म करुन तें मला अर्पण करीत नाहीत, त्यामुळें तें बद्ध होतात. याकरितां आशा व संग सोडून कर्म करावें व तें मला समर्पण करावें. 
मदर्थं यानि कर्माणि तानि बन्धन्ति न क्वचित् ।
सवासनमिदं कर्म बन्धाति देहिनं बलात् ॥ ९ ॥
९) माझ्याकरितां केलेली कर्में केव्हांही बंधक होत नाहीत. पण वासना धरुन केलेले कर्म जीवास बळेंच बद्ध करते. 
वर्णान्सृष्टवावदं चाहं सयज्ञांस्तान्पुरा नृप ।
यज्ञेन ऋद्ध्यतामेष कामदः कल्पवृक्षवत् ॥ १० ॥
१०) मीं पूर्वीं यज्ञासह सर्व वर्ण उत्पन्न केले व त्यांस असें बोललों कीं, हा यज्ञ कल्पवृक्षाप्रमाणें इच्छा पूर्ण करणारा असल्यामुळें याचें योगानें या वर्णांनी समृद्ध व्हावें. 
सुरांश्र्चानेन प्रीणध्वं सुरास्ते प्रीणयन्तु वः ।
लभध्वं परमं स्थानमन्योन्यप्रीणनात्स्थिरम् ॥ ११ ॥
११) या यज्ञानें तुम्ही देवांना संतुष्ट करा. म्हणजे देवही तुम्हाला संतुष्ट करतील. एकमेकांना संतुष्ट करुन चिरकाल राहील असें स्थान मिळवा. 
इष्टा देवाः प्रदास्यन्ति भोगानिष्टान्सुतर्पिताः ।
तैर्दत्तांस्तान्नरस्तेभ्योऽदत्वा भुङ्क्ते स तस्करः ॥ १२ ॥
१२) यज्ञानें देव संतुष्ट झाले म्हणजे ते तुम्हांला इष्ट भोग देतील. देवांकडून मिळालेले त्यांना न देतां जो भोगतो त्याला चोर असें म्हणतात. 
हुतावशिष्टभोक्तारो मुक्ताः स्युः सर्वपातकैः ।
अदन्त्येनो महापापा आत्महेतोः पचन्ति ये ॥ १३ ॥
१३) यज्ञशिष्ट अन्न भक्षन करणारे सर्व पातकांपासून मुक्त होतात. जे केवळ आपल्याकरितांच अन्न शिजवतात तें त्यांचे अन्न भक्षण नसून पापभक्षण होते. 
ऊर्जो भवन्ति भूतानि देवादन्नस्य संभवः ।
यज्ञाश्र्च देवसंभूतिस्तदुत्पत्तिश्र्च वैधतः ॥ १४ ॥
१४) अन्नापासून भूतें उत्पन्न होतात. पर्जन्यापासून अन्न उत्पन्न होते. यज्ञापासून पर्जन्य उत्पन्न होतो. व तो यज्ञही विधियुक्त कर्मांपासून होतो. 
ब्रह्मणो वैधमुत्पन्नं मत्तो ब्रह्मसमुद्भवः ।
अतो यज्ञो च विश्र्वस्मिन् स्थितं मां विद्धि भूमिप ॥ १५ ॥
१५)  (ज्या कर्मापासून यज्ञ होतात ) ते कर्म वेदांपासून होते. ते वेद माझ्यापासून उत्पन्न झालेले आहेत. याकरितां सर्वस्थित अशा माझें यज्ञांतही वास्तव्य आहे असें, हें राजा तूं समज.
संसृतीनां महाचक्रं क्रामितव्यं विचक्षणैः ।
स मुदा प्रीणते भूपेन्द्रियक्रीडोऽधमो जनः ॥ १६ ॥ 
१६) जन्ममरणरुप संसाराचें मोठे चक्र आहे. कुशल लोकांनीं युक्तीनें यांतून सुटून जावें म्हणजे त्यांना परमानंद मिळतो. जो इंद्रियांतच रमून जातो, तो अधमापेक्षां अधम जाणावा. 
अन्तरात्मनि यः प्रीत आत्मरामोऽखिलप्रियः ।
आत्मतृप्तो नरो यः स्यात्तस्यार्थो नैव विद्यते ॥ १७ ॥
१७) जो अंतरात्म्यातच संतुष्ट असतो, जो आत्म्यांत रमून जातो, जो सर्वांना प्रिय असतो, अशा आत्मतृप्त नराला मुळींच  कर्तव्य असत नाही. 
कार्याकार्यकृतीनां स नैवाप्नोति शुभाशुभे ।
किंचिदस्य न साध्यं स्यात्सर्वजन्तुषु सर्वदा ॥ १८ ॥
१८) कर्तव्याकर्तव्याचें त्याला शुभाशुभ कांहींच लागत नाहीं. तो सर्व जनांत वावरत असला तरी त्याला कांहींही साध्य असत नाही. 
अतोऽसक्ततया भूप कर्तव्यं कर्म जन्तुभिः ।
सक्तोऽगतिमवाप्नोति मामवाप्नोति तादृशः ॥ १९ ॥  
१९) राजा, याकरितां पुरुषांनी आसक्ती सोडून कर्म करावें. आसक्त माणसाला सद्गति मिळत नाही. आसक्ति सोडून कर्म करणारा मला प्राप्त होतो. 
परमां सिद्धिमापन्नाः पुरा राजर्षयो द्विजाः ।
संग्रहाय हि लोकानां तादृशं कर्म चारभेत् ॥ २० ॥
२०) पूर्वीं राजर्षि व ब्राह्मण परमसिद्धिला प्राप्त झाले आहेत. लोकांना चांगलें वळण लागेल असेंच कर्म करावें.
श्रेयान्यत्कुरुते कर्म तत्करोत्यखिलो जनः ।
मनुते यत्प्रमाणं स तदेवानुसरत्यसौ ॥ २१ ॥
२१) श्रेष्ठ पुरुष जें करतो इतरहि जन तेंच करतात. थोर ज्याला प्रमाण म्हणून मानतो इतर जनही त्याचेच अनुकरण करतात. 
विष्टपे मे न साध्योऽस्ति कश्र्चिदर्थो नराधिप ।
अनालब्धश्र्च लब्धव्यः कुर्वे कर्म तथाऽप्यहम् ॥ २२ ॥
२२) स्वर्गांत मिळविण्यासारखें मला कांहींच नाही. जें मिळालें नसून मिळवावयचे आहे असेंही पण कांहीं नाही.  
न कुर्वेऽहं यदा कर्म स्वतन्त्रोऽलसभावितः ।
करिष्यन्ति मम ध्यानं सर्वे वर्णा महामते ॥ २३ ॥
२३) मी स्वतंत्र असल्यानें जर आळसानें कर्म करावयाचें सोडून देईन तर सर्व वर्ण माझें ध्यान करितील. 
भविष्यन्ति ततो लोका उच्छिन्नाः संप्रदायिनः ।
हंता स्यां सर्वलोकस्य विधाता संकरस्य च ॥ २४ ॥
२४) मला मानणारे लोक यामुळे नष्ट होतील व मी त्यांचा विनाशक व त्यांच्या संकराला कारण होईन.
कामिनो हि सदा कामैरज्ञानात्कर्मकारिणः ।
लोकानां संग्रहायैतद्विद्वान्कुर्यादसक्तधीः ॥ २५ ॥
२५) फलेच्छु पुरुष फलप्राप्ती होण्याकरितां असें मोहानें कर्म करीत असतात, तसें ज्ञात्या पुरुषानें लोकसंग्रहाकरितां स्वतः असक्त राहून कर्म करावे.
विभिन्नत्वमतिं जह्यादज्ञानां कर्मचारिणाम् ।
योगयुक्तः सर्वकर्माण्यर्पयेन्मयि कर्मकृत् ॥ २६ ॥
२६) ज्यांची कर्मावर आसक्ति असते अशा अज्ञ लोकांचा शहाण्यानें बुद्धिभेद करुं नये. स्वतः योगयुक्त होऊन कर्में करावीं. व ती मला अर्पण करावीत.
अविद्यागुणसाचिव्यात्कुर्वन्कर्माण्यतन्द्रितः ।
अहंकाराद्भिन्नबुद्धिरहं कर्तेति योऽब्रवीत् ॥ २७ ॥
२७) अविद्येचे सत्त्वरज इत्यादि गुण सहाय करितात. म्हणून हा आळस सोडून कर्म करीत असतो. अहंकार याची बुद्धि नष्ट झालेली असल्यामुळें मीच कर्ता आहे असे म्हणत असतो. 
यस्तु वेत्त्यात्ममनस्तत्त्वं  विभागाद्रुणकर्मणोः ।
करणं  विषये वृत्तमिति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥
२८) गुणकर्मापेक्षां आत्मा भिन्न आहे. हें आत्म्याचें सत्य स्वरुप ज्यास कळतें तो विषयरत होणारीं इन्द्रियें हीं गुणकर्म विभागापैकींच आहेत हें जाणून त्यांना आसक्त होत नाहीं.   
कुर्वन्ति सफलं कर्म गुणैस्त्रिभिर्विमोहिताः ।
अविश्र्वस्तः स्वात्मद्रुहो विश्र्वविन्नैव लङ्घयेत् ॥ २९ ॥
२९) जे मायेच्या त्रिगुणांनी मोहित होऊन सकाम कर्म करीत असतात अशा आत्मद्रोही व अश्रद्ध लोकांना सर्वज्ञ पुरुषानें कर्मापासून परावृत्त करुं नये.
नित्यं नैमित्तिकं तस्मान्मयि कर्मार्पयेद्बुधः ।
त्यक्त्वाऽहंममताबुद्धिं परां गतिमवाप्नुयात् ॥ ३० ॥
३०) अहंत व ममतायुक्त बुद्धीचा त्याग करुन जो नित्यनैमित्किक कर्में करतो व तीं मला अर्पण करतो त्याला उत्तम गति मिळते.     
अनीर्ष्यन्तो भक्तिमन्तो ये मयोक्तमिदं शुभम् ।
अनुतिष्ठन्ति ये सर्वे मुक्तास्तेऽखिलबन्धनैः ॥ ३१ ॥
३१) भक्तिमान् व विमत्सर असे पुरुष मीं सांगितलेले हें शुभ तत्त्व जर आचरणांत आणतील तर तो सर्व संपूर्ण बंधनांतून मुक्त होतील.
ये चैव नानुतिष्ठन्ति त्वशुभाहतचेतसः ।
र्इर्ष्यमाणान्महामूढान्नष्टांस्तान्विद्धि मे रिपून् ॥ ३२ ॥
३२) अशुभानें ज्यांची ज्ञानशक्ति नष्ट झाली आहेअसे जे कोणी माझ्या तत्त्वांचे आचरण करीत नाहीत अशा मत्सरी व महामूढ नष्ट लोकांना तूं माझे शत्रू म्हणून जाण.
तुल्यं प्रकृत्या कुरुते कर्म यज्ज्ञानवानपि ।
अनुयाति च तामेवाग्रहस्तत्र मुधा मतः ॥ ३३ ॥
३३) ज्ञानी पुरुषही आपल्या स्वभावाप्रमाणें कर्म करीत असतो. सर्वच आपापल्या स्वभावाप्रमाणें वागत असतात. म्हणून इंद्रियांचा सर्वस्वी निर्बंध करणें व्यर्थ होय.
कामश्र्चैव तथा क्रोधः खानमर्थेषु जायते ।
नैतयोर्वश्यतां यायादस्य विध्वंसकौ यतः ॥ ३४ ॥
३४) काम व क्रोध हे इन्द्रियांच्या शब्दादि विषयांत उत्पन्न होतात. हे विनाशक आहेत, म्हणून केव्हांही यांच्या स्वाधीन होऊं नये.
शस्तोऽगुणो निजो धर्मः सांगादन्यस्य धर्मतः ।
निजे तस्मुन्मृतिः श्रेयोऽपरत्र भयदः परः ॥ ३५ ॥
३५) परधर्म पूर्ण असला ( तो असत नाहींच ) तरीही गुणानें कमी वाटणारा स्वधर्म श्रेष्ठ आहे. आपल्या धर्मांत मरण आलें तरी ते श्रेयस्कर आहे. परधर्म हा परलोकीं भय देणारा आहे.    
वरेण्य उवाच
पुमान्यत्कुरुते  पापं स हि केन नियुज्यते ।
अकाङ्क्षन्नपि हेरम्ब प्रेरितः प्रबलादिव ॥ ३६ ॥
३६) वरेण्य म्हणाला, हे गजानना, मनुष्य जें पाप करतो त्याला पाप कर्माकडे कोण प्रवृत्त करतो ? जसें एखादा प्रबल मनुष्यानें आज्ञा केल्यावर दुर्बल मनुष्य इच्छा नसतांही मुकाट्यानें तें काम करीत असतो.  
श्रीगजानन उवाच
कामक्रोधौ महापापौ गुणद्वयसमुद्भवौ ।
नयन्तौ वश्यतां लोकान् विद्ध्येतौ द्वेषिणौ वरौ ॥ ३७ ॥
३७) श्रीगजानन म्हणाले, महापापी काम व क्रोध हे रजोगुण व तमोगुण यांपासून उत्पन्न होतात. हे लोकांना वश करतात. हे मोठे शत्रु आहेत असें जाण. 
आवृणोति यथा माया जगद्बाष्पो जलं यथा ।
वर्षामेघो यथा भानुं तद्वत्कामोऽखिलांश्र्च रुट् ॥ ३८ ॥
३८) माया जगाला अशी व्यापते. धुकें जसें पाण्याला झांकून टाकते. व वर्षाऋतूंतील मेघ जसा सूर्याला आच्छादितो. त्याचप्रमाणें या कामक्रोधांनी सर्वांनाच व्यापून टाकले आहे.  
प्रतिपत्तिमतो ज्ञानं छादितं सकलं द्विषा ।
इच्छात्मकेन तरसा दुष्पोष्येण च शुष्मिणा ॥ ३९ ॥
३९) या कामरुपी शत्रुनें ज्ञानी पुरुषांचे सर्व ज्ञान झांकून टाकलें आहे. इच्छा हे याचें स्वरुप आहे. याचा वेग मोठा आहे. ज्याला तृप्त करणें कठिण असते असा हा दुसरा अग्निच आहे. 
आश्रित्य बुद्धमनसी इन्द्रियाणी स तिष्ठति ।
तैरेवाच्छादितप्रज्ञो ज्ञानिनं मोहयत्यसौ ॥ ४० ॥
४०) हा काम मनबुद्धि व इंद्रियें यांच्या आश्रयानें राहतो. त्यांच्या योगानें ज्ञानी पुरुषाच्या प्रज्ञेला झांकून टाकतो व ज्ञानाला मोहांत टाकतो. 
तस्मान्नियम्य तान्यादौ स मनांसि नरो जयेत् ।
ज्ञानविज्ञानयोः शान्तिकरं पापं मनोभवम् ॥ ४१ ॥
४१) म्हणून मनासह सर्व इंद्रियांना जिंकून ज्ञानविज्ञानाच्या घातक अशा कामास मनुष्यानें जिंकावें.  
यतस्तानि पराण्याहुस्तेभ्यश्र्च परमं मनः ।
ततोऽपि हि परा बुद्धिरात्मा बुद्धेः परो मतः ॥ ४२ ॥
४२) ( स्थूलदेहापेक्षां ) इंद्रियें पर ( उत्तम ) आहेत. इंद्रियांपेक्षा मन हे पर आहे. मनापेक्षां बुद्धि व बुद्धिपेक्षां आत्मा पर आहे.   
बुद्ध्वैवमात्मनात्मानं संस्तभ्यात्मानमात्मना  ।
हत्वा शत्रुं कामरुपं परं पदमवाप्नुयात् ॥ ४३ ॥
४३) बुद्धिनें आत्मस्वरुप जाणून व बद्धिनेंच मन रुद्ध करुन कामरुप शत्रूचा नाश केला असतां परपदाची प्राप्ती होते.   
ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्तरखंडे श्रीगजाननवरेण्यसंवादे कर्मयोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
Adhyay Dusara Karma Yoga 
अध्याय  दुसरा कर्मयोगः


Custom Search