Thursday, October 19, 2017

Samas Aathava AatmaDarshan समास आठवा आत्मदर्शन


Dashak Aathava Samas Aathava AatmaDarshan 
Samas Aathava AatmaDarshan, It is in Marathi. AatmaDarshan means Knowing that I am not the body but I am Aatma itself. This is explain in this Samas by Samarth Ramdas.
समास आठवा आत्मदर्शन
श्रीराम ॥
मागां जाले निरुपण । परमात्मा तो तूंचि जाण ।
तया परमात्मयाचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥ १ ॥
१) तूंच तो परमात्मा आहेस. असें मागील समासांत सांगितलें. त्यापरमात्म्याचें लक्षण पुढीलप्रमाणें आहे. 
जन्म नाहीं मृत्य नाहीं । येणें नाहीं जाणें नाहीं ।
बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं । परमात्मयासी ॥ २ ॥ 
२) परमात्मस्वरुपाला जन्म, मृत्यु नाही. कोठेंही यावयाचें किंवा जावयाचे नाहीं. तसेच त्याला बंधन नाही व मोक्षही नाही.  
परमात्मा निर्गुण निराकार । परमात्मा अनंत अपार ।
परमात्मा नित्य निरंतर । जैसा तैसा ॥ ३ ॥
३) परमात्मा निर्गुण व निराकार आहे. अनंत व अपार आहे. परमात्मा अगदी नित्य, निरंतर जसाच्या तसा असतो. 
परमात्मा सर्वांस व्यापक । परमात्मा अनेकीं येक ।
परमात्मयाचा विवेक । अतर्क्य आहे ॥ ४ ॥
४) परमात्मा सर्वांना व्यापून असतो. तो अनेकांमध्यें एकपणनें राहतो. पण तो बरोबर कसा आहे हे तर्कानें आकलन होत नाही. 
ऐसी परमात्मयाची स्थिती । बोलताती वेद श्रुती ।
परमात्मा पाविजे भक्तीं । येथें संशय नाहीं ॥ ५ ॥
५) परमात्मा तर्कानें आकलन होऊं शकत नाहीं. असें वेद व श्रुति सांगतात. परंतु परमात्मा भक्तीनें प्राप्त होतो यांतही संशय नाही.   
तये भक्तीचें लक्षण । भक्ती नवविधा भजन ।
नवविधा भजनें पावन । बहु भक्त जाले ॥ ६ ॥
६) ज्या भक्तीनें साधक भगवंताशी एकरुप होतो ती नऊ प्रकारची आहे. नवविधा भक्तीनें पुष्कळ भक्त पावन झाले.  
तया नवविधामध्यें सार । आत्मनिवेदन थोर ।
तयेचा करावा विचार । स्वानुभवें स्वयें ॥ ७ ॥
७) नऊ प्रकारच्या भक्तीमध्यें आत्मनिवेदन भक्ति अत्यंत श्रेष्ठ आहे. तिच्यामध्यें सर्व भक्तींचे रहस्य सामावलेले आहे. आत्मनिवेदनाचा अनुभव स्वतः घेऊन त्याचा विचार करावा.     
आपुलिया स्वानुभवें आपणास निवेदावें ।
आत्मनिवेदन जाणावें । ऐसें असे ॥ ८ ॥
८) आपण स्वतःला देवाला अर्पण करावें. व हा जो अनुभव आहे त्यास आत्मनिवेदन म्हणतात. आत्मनिवेदन म्हणजे स्वतःला देवाच्या चरणीं अर्पण करणें. 
   महत्पूजचा अंतीं । देवास मस्तक वाहाती ।
तैसी आहे निकट भक्ती । आत्मनिवेदनाची ॥ ९ ॥
९) कांहीं लोक देवाची महापूजा करतात. अंती पूजारी आपलें मस्तक अर्पण करतो. आत्मनिवेदनाची भक्ति अशी देवाच्या अत्यंत निकट असलेली भक्ति आहे.
आपणांस निवेदिती । ऐसे भक्त थोडे असती ।
तयांस परमात्मा मुक्ती । तत्काळ देतो ॥ १० ॥ 
१०) देवाचे चरणीं आपलें स्वतःचे संपूर्ण समर्पण करणारे भक्त फार थोडे आढळतात. अशा भक्तांना परमात्मा ताबडतोप मुक्ती देतो.
आपनास कैसें निवेदावें । कोठें जाऊन पडावें ।
किंवा मस्तक तोडावें । देवापुढें ॥ ११ ॥
११) देवाचे चरणीं समर्पण करावें. पण आपण सवतःला कसें समर्पण करावें, कोठें जाऊन पडावें किंवा देवापुढें शिर तोडून कां टाकावें तें कळत नाही.   
ऐसें ऐकोन बोलणें । वक्ता वदे सर्वज्ञपणें ।
श्रोतां सावध होणें । येकाग्र चित्तें ॥ १२ ॥
१२) श्रोत्यांचे असें बोलणें ऐकून सर्वज्ञ वक्ता उत्तर देतो तें आतां श्रोत्यांनी सावध होऊन एकाग्रचित्तानें ऐकावें.    
आत्मनिवेदनाचें लक्षण । आधीं पाहावें मी कोण ।
मग परमात्मा निर्गुण । तो वोळखावा ॥ १३ ॥
१३) प्रथम मी कोण आहे ? याचा शोध घेणें हें आत्मनिवेदनाचे लक्षण आहे. मी कोण याचा शोध लागल्यानंतर निर्गुण परमात्मा कसा आहे तें जाणावें.
देवाभक्ताचें शोधन । करितां होतें आत्मनिवेदन ।
देव आहे पुरातन । भक्त पाहे ॥ १४ ॥
१४) देव कसा आहे, भक्त कसा आहे, देव आणि भक्त यांचा संबंध कसा आहे याचा शोध करीत गेलें कीं आत्मनिवेदन आपोआप घडते. देव शाश्वत आहे आपण शाश्वत नाहीं, हें भक्त समजतो. 
देवास वोळखों जातां । तेथें जाली तद्रूपता ।
देवभक्तविभक्तता । मुळींच नाहीं ॥ १५ ॥
१५) देवाची ओळखण करायला गेले कीं, भक्त देवाशी तद्रूप होतो. मग देव व भक्त यांच्यामध्यें थोडेही निराळेपण उरत नाहीं.  
विभक्त नाहीं म्हणोन  भक्त । बद्धन नाहीं म्हणौनि मुक्त ।
अयुक्त नाहीं बोलणें युक्त । शास्त्राधारें ॥ १६ ॥
१६) भगवंतापासून विभक्त नाही म्हणून तो भक्त होय. त्यास बंधन नाही म्हणून तो मुक्त होय. मी हें शास्त्राधारें बोलत आहें, म्हणून तें योग्य आहे. 
देवाभक्ताचें पाहातां मूळ । होये भेदाचें निर्मूळ ।
येक परमात्मा सकळ । दृश्यावेगळा ॥ १७ ॥
१७) देव आणि भक्त या दोघांचे मूळ स्वरुप पाहावयास गेलें कीं, दोघांमधील भेदच नाहींसा होतो. या सगळ्या दृश्याहून वेगळा असा परमात्मा तेवढा शिल्लक उरतो.  
तयासि होतां मिळणी । उरी नाहीं दुजेपणीं ।
देवभक्त हे कडसणी । निरसोन गेली ॥ १८ ॥  
१८) त्या परमात्मास्वरुपांशीं समरस झाल्यावर दोनपणाला, द्वैताला किंवा मीतूंपणाला जागाच उरत नाहीं. मग हा देव व हा भक्त असा भेदाचा विचार राहूंच शकत नाही.  
आत्मनिवेदनाचे अंतीं । जें कां घडली अभेदभक्ती ।
तये नाव सायोज्यमुक्ती । सत्य जाणावी ॥ १९ ॥
१९) आत्मनिवेदनानें स्वतःचे संपूर्ण समर्पण झालें कीं, अभेदभक्तिची अवस्था प्राप्त होते. त्या अवस्थेला सायुज्यमुक्ति असें म्हणतात. ही गोष्ट अगदी खरी आहे. 
जो संतांस शरण गेला । अद्वैतनिरुपणें बोधला ।
मग जरी वेगळा केला । तरी होणार नाहीं ॥ २० ॥
२०) जो संताला किंवा सद्गुरुला शरण जातो आणि ज्याच्या अंतःकरणामध्यें अद्वैताचें गुरुवचन तो स्वस्वरुपच होतो. मग त्याला मीपणानें वेगळा करावा म्हटलें तरी तो वेगळा होणार नाही. 
नदी मिळाली सागरीं । ते निवडावी कोणेपरी ।
लोहो सोनें होतां माघारी । काळिमा न ये ॥ २१ ॥
२१) एखादी नदी सागराला मिळाल्यानंतर तिला निवडून वेगळीं काढतां येत नाहीं. किंवा परिसाचा स्पर्श होऊन लोखंडाचे सोनें झाल्यावर तें कधींच काळें पडत नाही.    
तैसा भगवंतीं मिळाला । तो नवचे वेगळा केला ।
देव भक्त आपण जाला । विभक्त नव्हे ॥ २२ ॥
२२) त्याचप्रमाणें जो भगवंताशीं समरस झाला तों कांहींकेल्या मीपणानें वेगळा राहूं शकत नाहीं. भक्त देव झाल्यावर तो देवाहून विभक्त असूं शकत नाहीं. 
देव भक्त दोनी एक । ज्यासी कळला विवेक ।
साधुजनीं मोक्षदायेक । तोचि जाणावा ॥ २३ ॥
२३) देव आणि भक्त हे दोन नसून एकरुप आहेत या विचारामधील खरा अर्थ ज्याला बरोबर समजला अशा साधकाला तो विचार मोक्षापर्यंत नेतो हें ओळखावें. 
आतां असो हें बोलणें । देव पाहावा भक्तपणें ।
तेणे त्यांचे ऐश्र्वर्य बाणे । तत्काळ आंगी ॥ २४ ॥
२४) आतां हें विवेचन पुरें. आपण भक्त व्हावें आणि देवाचें दर्शन घ्यावें. असें दर्शन जो घेतो त्याचे अंगीं देवाचे ऐश्र्वर्य बाणतें. 
देहचि होऊन राहिले । तेणें देहदुःख साहिजे ।
देहातीत होतां पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २५ ॥
२५) मी देहच आहे या भावनेनें आपण राहिलों तर देहाची दुःखें भोगावी लागतात. देहबुद्धि सोडून आपण जर देहातीत झालो तर आपल्याला परब्रह्माचा लाभ होतो.
देहातीत कैसें होणें । कैसें परब्रह्म पावणें ।
ऐश्र्वर्याचीं लक्षणें । कवण सांगिजे ॥ २६ ॥
२६) यावर श्रोता विचारतो कीं, देहातीत कसें व्हायचे हें सांगावें. परब्रह्मचा लाभ कसा करुन घ्यावयाचा व ऐश्र्वर्याची लक्षणें कोणती तें सांगावें.
ऐसें श्रोता आक्षेपिलें । याचें उत्तर काये बोलिलें ।
तेंचि आतं निरोपिलें । सावध ऐका ॥ २७ ॥
२७) श्रोत्यांनीं असें प्रश्र्ण विचारल्यावर वक्त्यानें त्यास उत्तर दिलें तें उत्तर ऐकावें.
देहातीत वस्तु आहे । तें तूं परब्रह्म पाहें ।
देहसंग हा न साहे । तुज विदेहासी ॥ २८ ॥
२८) परब्रह्म देहातीत वस्तु आहे. ही गोष्ट ध्यानांत ठेवावी. तूं स्वतः देहातीत झालास म्हणजे तुला देहबुद्धि किंवा देहाची आसक्ती मुळीच सहन होणार नाही.  
ज्याची बुद्धी होये ऐसी । वेद वर्णिती तयासी ।
शोधितां नाना शास्त्रांसी । न पडे ठांई ॥ २९ ॥
२९) देहातीत असणारी आत्मबुद्धि ज्याला प्राप्त झाली तो देहातीत बनतो. वेदसुद्धा त्याची स्तुति करतात. अनेक शास्त्रांचे अध्यन केलें तरी आत्मबुद्धि निर्माण होत नाही.  
ऐश्र्वर्य ऐसें तत्वता । बाणे देहबुद्धि सोडितां ।
देह मी ऐसें भावितां । अधोगती ॥ ३० ॥
३०) मी देह आहे ही भावना सोडली कीं विदेहीपणाचें ऐश्र्वर्य प्राप्त होते. मी देहच आहे ही भावना जोपर्यंत आहे तोपर्यंत अधोगती कांहीं चुकत नाहीं. 
याकारणें साधुवचन । मानूं नये अप्रमाण ।
मिथ्या मानितां दूषण । लागों पाहे ॥ ३१ ॥
३१) यासाठीं संतांचे वचन खोटे मानूं नये. त्यांचे सांगणें खोटे मानल्याचा दोष लागतो.   
साधुवचन तें कैसें । काये धरावें विश्र्वासें ।
येक वेळ स्वामी ऐसें । मज निरोपावें ॥ ३२ ॥  
३२) यावर श्रोता विचारतों कीं, संतांचें सांगणें कोणतें तें सांगावें. कशावर विश्र्वास ठेवावा हें स्वामी आपण मला सांगावें.         
सोहं आत्मा स्वानंदघन । अजन्मा तो तूंचि जाण ।
हेंचि साधूचें वचन । सदृढ धरावें ॥ ३३ ॥
३३) वक्ता सांगतो कीं, सोहम् म्हणजे तो आत्मा मीच आहे. ज्याला जन्म नाहीं असा स्वानंदघन आत्मा तूंच आहेस. हें संतांचे सांगणें आपण आपल्या मनांत अगदी घट्ट धरुन ठेवावें. 
माहावाक्याचें अंतर । तूंचि ब्रह्म निरंतर ।
ऐसिया वचनाचा विसर । पडोंचि नये ॥ ३४ ॥
३४) " तूंच शाश्वत ब्रह्म आहेस " हाच महावाक्याचा खरा अर्थ आहे. त्या वचनाचा कधीं विसर पडूं देऊ नये. 
देहासि होईल अंत । मग मी पावेन अनंत ।
ऐसें बोलणें निभ्रांत । मानूंचि नये ॥ ३५ ॥ 
३५) देहाचा अंत झाल्यावर मला अनंत ब्रह्म प्राप्त होईल. हें बोलणें वेडेपणाचे आहे, अज्ञानाचें आहे. तें आपण खरें मानूं नये.  
येक मूर्ख ऐसें म्हणती । माया नासेल कल्पांतीं ।
मग आम्हांस ब्रह्मप्राप्ती । येरवीं नाहीं ॥ ३६ ॥
३६) कांहीं मूर्ख लोक असें म्हणतात कीं, विष्वाचा प्रलयकाल आला म्हणजे माया नाहींशी होईल. ती नाश पावली कीं आम्हाला ब्रह्मप्राप्ति होईल , एरव्ही नाहीं.  
मायेसी होईल कल्पांत । अथवा देहासी येईल अंत ।
तेव्हां पावेन निवांत । परब्रह्म मी ॥ ३७ ॥
३७) कल्पांती माया नाश पावेल किंवा देहाचा अंत होईल तेव्हां मग निवांतपणीं आपणास ब्रह्मप्राप्ती होईल असें हें वेडे लोक म्हणतात. 
हें बोलणें अप्रमाण । ऐसें नव्हे समाधान ।
समाधानाचें लक्षण । वेगळेंचि असे ॥ ३८ ॥
३८) या बोलण्याला कांहीं आधार नाहीं. कारण आत्मज्ञानानें मिळणारे समाधान अशा प्रकारचें नाहीं. समाधानाचें लक्षण कांहीं निराळेंच आहे.   
शैन्य अवघेंचि मरावें । मग राज्यपद प्राप्त व्हावें ।
शैन्य अस्तांचि राज्य करावें । हें कळेना ॥ ३९ ॥
३९) सैन्य सगळेच्या सगळें मेलें कीं मगआपण सिंहासनावर बसावें. असा जर एखाद्यानें विचार केला तर तो खात्रीनें वेडेपणाचाच ठरेल. सगळें सैन्य असतांना राज्य करण्यांत खरी शोभा आहे. हे त्याला कळत नाहीं. 
माया असोनिच नाहीं । देह असतांच विदेही ।
ऐसें समाधान कांहीं । वोळखावें ॥ ४० ॥  
४०) माया असून नसल्यासारखीं व्हावी, देह असून विदेही अवस्था असावी. हें जें समाधान आहे त्याचा अनुभव आपण घ्यावा.      
राज्यपद हातासी आलें । मग परिवारें काय केलें । 
परिवारा देखतां राज्य गेलें । हें तों घडेना ॥ ४१ ॥
४१)  एकदां राज्यपदहातांत आल्यावर परिवार म्हणजे सैनिक व नोकरचाकर कांहीं करुं शकत नाहीत. परिवार पहिला म्हणून राज्यपद हातचें गेलें असें कधींच घडत नाही.   
प्राप्त जालिया आत्मज्ञान । तैसें दृश्य देहभान ।
दृष्टीं पडतां समाधान । जाणार नाहीं ॥ ४२ ॥
४२) त्याचप्रमाणें आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर दृश्याचें व आपल्या देहाचें भान राहात नाहीं. म्हणून दृश्य दृष्टीस पडतें तरी अंतरींचे समाधान भंग पावत नाहीं.   
मार्गीं मुळी सर्पाकार । देखतां भये आलें थोर ।
कळतां तेथीचा विचार । मग मारणें काये ॥ ४३ ॥ 
४३) रस्त्यानें जातांना सर्पाच्या आकाराची झाडाची मूळी दिसल्यावर घाबरला पण तो साप नसून मुळीं आहे हें समजल्यावर मग कशाला मारावें हे समजलें.  
तैसी माया भयानक । विचार पाहातां माईक ।
मग तयेचा धाक । कासया धरावा ॥ ४४ ॥
४४) त्याचप्रमाणें अज्ञानी असतां माया भयंकर वाटते. पण आत्मविचार केल्यावर माया भ्रामकआहे याची खात्री पटते. मगमायेचेभय बाळगण्याचें कारण उरत नाहीं.  
देखतां मृगजळाचे पूर । म्हणे कैसा पावों पैलपार ।
कळतां तेथीचा विचार । सांकडें कैंचें ॥ ४५ ॥
४५) वाळवंतटांतून चालतांना सगळीकडे पाणीच पाणी दिसलें मगते पार कसें करावें याचे भय वाटूं लागलें. पण तें मृगजळ आहे हें समजल्यावर संकट नाहींसे झाले.   
देखतां स्वप्न भयानक । स्वप्नीं वाटे परम धाक ।
जागृती आलीयां साशंक । कासया व्हावें ॥ ४६ ॥
४६) एका माणसाला झोपेमध्यें एक भयंकर स्वप्न पडलें. त्यामुळें स्वप्नांत तो फार घाबरला. पण तो जागा झाल्यावर त्याचें भय आपोआप नाहींसें झालें. 
तथापी माया कल्पनेसी दिसे । आपण कल्पनेतीत असे ।
तेथें उद्वेग काईसे । निर्विकल्पासी ॥ ४७ ॥ 
४७) अशा रीतीनें माणूस कल्पना करतो आणि त्यामुळें तो घाबरतो. माया देखील अपल्या कल्पनेचाच परिणाम आहे पण आपण स्वानंदघन आत्मस्वरुप आहोत हा अनुभव आल्यावर आपण मायेपलीकडे आहोत याची खात्री पटते. जो निर्विकल्प आहे त्याला माया दुःख देऊं शकत नाहीं. तो निर्भय असतो.     
अंतीं मती तेचि गती । ऐसें सर्वत्र बोलती ।
तुझा अंतीं तुझी प्राप्ती । सहजचि जाली ॥ ४८ ॥
४८) अंतकाळची मनाची जशी दशा असते तशी मेल्यानंतर गति मिळते असें सर्वजण सांगतात. हें जर खरें तर " मी स्वानंदघन आत्मा आहे" हा दृढ विचार मनांत राहून जर देहबुद्धीचा अंत झाला तर स्वस्वरुपाची प्राप्ति आपोआप होईल यांत शंका नाहीं. 
चौदेहाचा अंत । आणी जन्म मुळाचा प्रांत ।
अंतांप्रांतासी अलिप्त । तो तूं आत्मा ॥ ४९ ॥
४९) चार देहांचा अंत म्हणजे मायेचा अंत. जन्माच्या मुळाचें स्थान म्हणजे अविद्या किंवा वासना. माया आणि अविद्या यांपासून अलिप्त असणारा जो आत्मा तो तूंच आहेस. 
जयासी ऐसी आहे मती । तयास ज्ञानें आत्मगती ।
गती आणी अवगती । वेगळाचि तो ॥ ५० ॥
५०) ज्याची दृढनिष्ठा अशी असते त्याला ज्ञानानें आत्मदर्शन खात्रीनें घडतें. गति आणि अधोगति या दोन्हीं पासून आत्मा निराळाच असतो. 
मति खुंटली वेदांची । तेथें गती आणी अवगती कैंची ।
आत्मशास्त्रगुरुप्रचितीची । ऐक्यता आली ॥ ५१ ॥
५१) आत्मस्वरुपाचें वर्णन करतांना वेदांची मति हरली. या आत्म्याच्या ठिकाणीं गति आणि अवगति या बदलणार्‍या अवस्थांना वाव नाही. आत्मदर्शनामध्यें शास्त्रप्रचिती, गुरुप्रचिती आणि आत्मप्रचिती या तिहींचा समन्वय होतो. 
जीवपणाची फिटली भ्रांती । वस्तु आली आत्मप्रचिती ।
प्राणी पावला उत्तम गती । सद्गुरुबोधें ॥ ५२ ॥ 
५२) ब्रह्मवस्तुचा स्वतःला साक्षात्कार झाला म्हणजे " मी आत्मस्वरुप " आहे असा प्रत्यय येतो. त्यामुळें मी जीव आहे ही भ्रमाची भावना नाहींशी होते. अशा रीतीनें सद्गुरुकडून झालेल्या ज्ञानानें प्राणी उत्तम गतीला जातो.   
सद्गुरुबोध जेव्हां जाला । चौदेहांस अंत आला ।
तेणें निजध्यास लागला । सस्वरुपीं ॥ ५३ ॥
५३) ज्यावेळीं सद्गुरु आपलें ज्ञान शिष्याला देतो त्याचवेळीं त्याच्या (शिष्याच्या) चारी देहांचा अंत होतो. त्यामुळें त्याला स्वस्वरुपाचें सातत्यानें चिंतन राहूं लागतें.  
तेणें निजध्यासें प्राणी । ध्येयंचि जाला निर्वाणीं ।
सायोज्यमुक्तीचा धनी । होऊन बैसला ॥ ५४ ॥
५४) निदिध्यासानें साधक अखेर ध्येयरुपच बनून जातो. तो आत्मस्वरुप बनतो. जो आत्मस्वरुप बनतो. तो सायुज्य मुक्तीचा मालक बनतो.  
दृश्य पदार्थ वोसरतां । आवघा आत्माचि तत्वता ।
नेहटून विचारें पहातां । दृश्य मुळींच नाहीं ॥ ५५ ॥
५५) आपल्या देहासकट सार्‍या दृश्य पदार्थांचे ज्ञान नाहींसे झालें कीं मग जिकडेतिकडे केवळ आत्मस्वरुपच भासूं लागतें. अगदी चिकाटीनें सूक्ष्म विचर केल तर दृश्याला मुळांतच खरें अस्तित्व नाहींअसें कळून येईल.     
मिथ्या मिथ्या पाहिलें । मिथ्यापणें अनुभवा आलें ।
श्रोती पाहिजे ऐकिलें । या नाव मोक्ष ॥ ५६ ॥
५६) जें खोटें आहें तें खोटे असें जाणून जर पाहिलें, इतकेंच नव्हें तर जें खोटें आहें तें खोटेपणानें अनुभवास आलें म्हणजें निःसंशय आत्मज्ञान झालें.. यालाच मोक्ष असें नांव आहें हें श्रोत्यांनी नीट ऐकून ठेवावें.  
सद्गुरुवचन हृदईं धरी । तोचि मोक्षाचा अधिकारी ।
श्रवण मनन केलेंचि करी । अत्यादरें ॥ ५७ ॥
५७) सद्गुरुचें वचन जो आपल्या हृदयांमध्यें धरुन ठेवतो तोच मोक्षाचा अधिकारी होतो. सद्वगुरुच्या वचनाचें श्रवण व मनन अत्यंत आदरानें तो पुन्हां पुन्हां करीत असतो.  
जेथें आटती दोनी पक्ष । तेथें लक्ष ना अलक्ष ।
या नाव जाणिजे मोक्ष । नेमस्त आत्मा ॥ ५८ ॥
५८) ज्या अनुभवामधें द्वैतच नाहीं तेथें पूर्वपक्ष व उत्तरपक्ष दोन्ही स्वरुपांत विलीन होतात. तेथें लक्ष व अलक्ष दोन्ही उरत नाहींत. लक्ष हा मायेचा प्रांत तर अलक्ष हा स्वरुपाचा प्रांत माया नाहींशीं होऊन जातें तेथें लक्ष लय पावतें आणि त्याबरोबर अलक्षपण लयास जातें. केवळ आत्मा तेवढा राहातो. या स्थितीला मोक्ष असें म्हणतात.   
जेथें ध्यान धारणा सरे । कल्पना निर्विकल्पीं मुरे ।
केवळ ज्ञेप्तिमात्र उरे । सूक्ष्म ब्रह्म ॥ ५९ ॥
५९) तेथें ध्यान व धारणा थांबतें. कल्पना निर्विकल्प स्वरुपामध्यें विरुन जते. आणि केवळ शुद्ध जाणीवमय अत्यंत सूक्ष्म ब्रह्मस्वरुप तेवढें शिल्लक उरते.   
भवमृगजळ आटलें । लटिकें बंधन सुटलें ।
अजन्म्यास मुक्त केलें । जन्मदुःखापासुनी ॥ ६० ॥
६०) प्रपंचरुपी मृगजळ संपून जातें. देहबिद्धीनें घातलेले व मुळांतच नसलेलें बंधन तुटते, आणि जो वास्तविक अजन्मा असा आत्मा त्याची जन्ममरणाच्या दुःखांतून सुटका होते. 
निःसंगाची संगव्याधी । विदेहाची देहबुद्धी ।
विवेकें तोडिली उपाधी । निःप्रपंचाची ॥ ६१ ॥
६१) अत्यंत अलिप्त असणारा आत्मा रोगापासून मुक्त होतो. जो मूळचा देहाच्या पलीकडे असणारा त्याला " मी देहच आहे ' ही भवना जदली होती ती भावना नाहींशी होते. ती उपाधी आत्मविवेकानें तोडून टाकिली.   
अद्वैताचें तोडिलें द्वैत । येकांतास दिला येकांत ।
अनंतास दिला अंत । अनंताचा ॥ ६२ ॥
६२) अद्वैताला चिकटलेलें द्वैत तोडून टाकले. आत्म्याचा हरवलेला स्वाभावीक एकांत त्यास परत मिळवून दिला. जो अनंतच आहे त्याची लोपलेली अनंतपणाची जाणीव परत जागृत करुन दिली.  
जागृतीस चेतविलें । चेईर्‍यास सावध केलें ।
निजबोधास प्रबोधिलें । आत्मज्ञान ॥ ६३ ॥
६३) ज्याचें जागेपण झांकलें होतें तें नीट जागें केलें. जागेपणास स्वरुपाची जाणीव करुन दिली. आणि " मी आहे " या ज्ञानाला " मी आत्माच आहे " असें आत्मज्ञानाचें स्वरुप दिलें. 
अमृतास केलें अमर । मोक्षास मुक्तीचें घर ।
संयोगास निरंतर । योग केला ॥ ६४ ॥
६४) अमर आत्म्याला त्याचे अमरत्व परत दिलें. मोक्षाला रहायला मुक्तीचे घर दिलें. जीव व परमात्मा यांचा कायमचा संयोग घडावा अशी जोड घालून दिली.  
निर्गुणास निर्गुण केलें । सार्थकाचें सार्थक जालें ।
बहुतां दिवसां भेटलें । आपणासि आपण ॥ ६५ ॥
६५) निर्गुण परब्रह्मास सगुणपणाचा आळ आला होता. तो घालवून त्याचें मूळ निर्गुणपण परत प्रस्थापीत केलें. मानवजन्माच्या सार्थकामध्यें परमोच्य सार्थक साधलें. आणि पुष्कळ दिवसांनी स्वतःची स्वतःशी गांठ पडली.  
तुटला द्वैताचा पडदा । अभेदें तोडिलें भेदा ।
भूतपंचकाची बाधा । निरसोन गेली ॥ ६६ ॥
६६) द्वैतावर अद्वैताचा पडदा होता. तो फाडून अद्वैत प्रगट केलें. अभेदाच्या अनुभवानें भेदाचा मागमूस नाहींसा केला. पंचभूतांच्या बनलेल्या दृष्य विश्र्वाला मिथ्यापणानें पाहून प्रपंचाचा भ्रम नाहींसा केला.   
जालें साधनाचें फळ । निश्र्चळास केलें निश्र्चळ ।
निर्नळाचा गेला मळ । विवेकबळें ॥ ६७ ॥
६७) जन्मभर केलेल्या साधनाचे फळ मिळालें. निश्चळ ब्रह्मस्वरुपावर साचलेला मायेचा कचरा बाजूस सारुन मूळचा निश्र्चळपणा उघड केला. आत्मविवेकानें अविद्यारुपी मळ नाहींसा केला. 
होतें सन्निध चुकलें । ज्याचें त्यास प्राप्त जालें ।
आपणा देखतां फिटलें । जन्मदुःख ॥ ६८ ॥
६८) स्वस्वरुप निधान जवळच होते. पण भ्रमामुळें तें सांपडत नव्हतें. भ्रमनिरास होऊन तें ज्याचें त्यास प्राप्त झालें. आणि अशारीतीनें स्वस्वरुपाचें दर्शन झाल्यामुळें जिवंतपणीं जन्ममरणचें दुःख आपल्यादेखत नाहींसे झालें. 
दुष्ट स्वप्नें जाजावला । ब्राह्मण नीच याती पावला ।
आपणासि आपण सांपडला । जागेपणें ॥ ६९ ॥
६९) एका ब्राह्मणानें स्वप्न पाहिलें. त्यांत त्यास आपण हीन जातीचे आहोत असें दिसलें. तो फार घाबरला. पण जागा होताच आपण ब्राह्मणच आहोत हें त्याच्या ध्यानांत आलें. त्याचप्रमाणें  " मी देह आहे " या भ्रमानें जीव उगाच दुःखें भोगतो. " मी आत्मा आहे ' हें ज्ञान झाल्यावर तो निर्भय होतो.   
ऐसें जयास जालें ज्ञान । तया पुरुषाचें लक्षण ।
पुढिले समासीं निरुपण । बोलिलें असे ॥ ७० ॥
७०) " मी आत्माच आहे ' हें ज्ञान ज्या पुरुषास होतें. त्याचे लक्षण पुढील समासांत सांगितलें आहे. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे आत्मदर्शननाम समास आठवा ॥
Samas Aathava AatmaDarshan 
समास आठवा आत्मदर्शन


Custom Search

Sunday, October 15, 2017

Samas Satava Molksha Lakshan समास सातवा मोक्षलक्षण


Dashak Aathava Samas Satava Molksha Lakshan 
Samas Satava Moksha Lakshan, It is in Marathi. Moksha means Mukti. Mukti means when devotee becomes one with God, he is free from Birth and Death. What are the things that bind the devotee and he has to take birth and death again and again; are explained by Swami Samarth Ramdas in this Samas with some other aspects.
समास सातवा मोक्षलक्षण  
श्रीराम ॥
मागां श्रोतयांचा पक्ष । कितां दिवसां होतो मोक्ष ।
तेचि कथा श्रोते दक्ष । होऊन ऐका ॥ १ ॥
१) मागें श्रोत्यांनी असें विचारलें कीं, मोक्ष मोळण्यास किती दिवस लागतात ? त्याचे उत्तर श्रोत्यांनी सावधपणें ऐकावे. 
मोक्षास कैसें जाणावें । मोक्ष कोणास म्हणावें ।
संतसंगें पावावें । मोक्षास कैसें ॥ २ ॥
२) मोक्षाला कसें ओळखावें ? मोक्ष कशाला म्हणावें ? संतसंगानें मोक्ष कसा काय प्राप्त होतो ?
तरी बद्ध म्हणिजे बांधला । आणी मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला ।
तो संतसंगें कैसा लाधला । तेंहि ऐका ॥ ३ ॥  
३)  बद्ध म्हणजे बांधलेला. मोक्ष म्हणजे बंधनांतून मोकळा झालेला. संतसंगतीनें बांधलेला मोकळा कसा होतो तें आतां ऐका. 
प्राणी संकल्पें बांधला । जीवपणें बद्ध जाला ।
तो विवेकें मुक्त केला । साधुजनीं ॥ ४ ॥
४) प्राणी संकल्पानें बांधला जातो. मी जीव आहे असा बद्धपणा त्याला येतो. साधुपुरुष जीवाला आत्मानात्मविवेक शिकवून बंधनांतून मोकळा करतात. 
मी जीव ऐसा संकल्प । दृढ धरितां गेले कल्प ।
तेणें प्राणी जाला अल्प । देहबुद्धीचा ॥ ५ ॥
५) मी जीव आहे असा संकल्प केला.तो मनांत बराच काळ धरुन ठेवला. त्यामुळें जीवाची देहबुद्धि घट्ट झाली. मी देहापुरता लहान आहे. अल्प आहे. आकुंचित आहे अशी त्याची मनोवृत्ती झाली.  
मी जीव मज बंधन । मज आहे जन्ममरण ।
केल्या कर्माचें फळ आपण । भोगीन आतां ॥ ६ ॥
६) मग प्राण्याला असें वाटते कीं, मी जीव आहे, मी बांधलेला आहे, मला जन्ममरण आहे. मीच केलेल्या कर्माचे फळ मला आतां भोगावयाचें आहे. 
पापाचे फळ तें दुख । आणी पुण्याचे फळ तें सुख ।
पापपुण्य अवश्यक । भोगणें लागे ॥ ७ ॥
७) पापकर्माचें फळ म्हणून दुःख भोगावें लागते. पुण्य कर्माचे फळ म्हणून सुख भोगावयास मिळते. पाप पुण्याचे फळ भोगल्यावाचून सुटका नाही.
पापपुण्यभोग सुटेना । आणी गर्भवासहि तुटेना ।
ऐसी जयाची कल्पना । दृढ जाली ॥ ८ ॥
८) पापपुण्याचे फळ भोगावेच लागते त्यामुळें जन्म घेणेंही कांहीं सुटत नाही. अशी त्याची कल्पना दृढ झालेली असते. 
तया नांव बांधला । जीवपणें बद्ध जाला ।
जैसा स्वयें बांधोन कोसला । मृत्य पावे ॥ ९ ॥
९) अशा त्याला बांधलेला म्हणतात. जीवपणानें, मी जीव आहें या भावनेनें तो बांधलेला असतो. रेशमाचा किडा स्वतःच रेशमाचा कोश निर्माण करतो आणि त्यांत अडकून गुदमरुन मरुन जातो. त्याचप्रमाणें जीव आपणच संकल्प करतो आणि तो घट्ट झाला कीं जन्ममरणाच्या चक्रांत अडकतो.   
तैसा प्राणी तो अज्ञान । नेणे भगवंताचें ज्ञान ।
म्हणे माझें जन्ममरण । सुटेचिना ॥ १० ॥
१०) सामान्य प्राणी अज्ञानी असल्यानें त्याला भगवंताचें ज्ञान नसते. त्याला वाटते कीं आपल्यामागें लागलेले जन्ममरणाचे चक्र कांहीं केल्या सुटणार नाहीं. 
आतां कांहीं दान करुं । पुढिल्या जन्मास आधारु ।
तेणें सुखरुप संसारु । होईल माझा ॥ ११ ॥
११) मग तो अशी कल्पना करतो कीं, या जन्मीं आपण कांहीं दान केलें तर पुढल्या जन्मी तें आपल्याला उपयोगास येईल व त्या पुण्यानें आपला संसार सुखाचा होईल.   
पूर्वीं दान नाहीं केलें । म्हणोन दरिद्र प्राप्त जालें ।
आतां तरी कांहीं केलें । पाहिजे कीं ॥ १२ ॥   
१२) मागल्या जन्मी आपल्याकडून कांहीं दान केलें गेलें नाही म्हणून ह्या जन्मी आपण दरिद्रि झालो. म्हणून या जन्मीं तरी कांहींतरी दान केलें पाहिजे.         
म्हणौनी दिलें वस्त्र जुनें । आणी एक तांब्र नाणें । 
म्हणे आतां कोटिगुणें । पावेन पुढें ॥ १३ ॥
१३) म्हणून तो एक जुनें वस्त्र आणि एक तांब्याचा पैसा दान करतो. मनांत कल्पना करतो कीं या दानचे फळ पुढिल जन्मी कोटिगुणानें मला मिळेल.  
कुशावर्तीं कुरुक्षेत्रीं । महिमा ऐकोन दान करी ।
आशा धरिली अभ्यांतरीं । कोटिगुणांची ॥ १४ ॥
१४) कुशावर्त व कुरुक्षेत्र या क्षेत्रीं दान केल्यास फळ अमाप मिळते. म्हणून या क्षेत्रीं जाऊन दान करतो व आशा बाळगतो कीं, पुढिल जन्मी याचें फळ भरपूर मिळेल.  
रुका आडका दान केला । अतितास टुकडा घातला ।
म्हणे माझा ढीग जाला । कोटि टुकड्यांचा ॥ १५ ॥
१५) तो एखादा पैसा किंवा अडका दान करतो किंवा अतिथीस एखादा भाकरीचा तुकडा खायला देतो. मनांत कल्पना करतो कीं मला पुढिल जन्मी कोटि तुकड्यांची रास मिळेल. 
तो मी खाईन पुढिलिये जन्मीं । ऐसें कल्पी अंतर्यामीं ।
वासना गुंतली जन्मकर्मीं । प्राणीयांची ॥ १६ ॥
१६) पुढल्या जन्मीं आपण ती खाऊं अशी भ्रामक कल्पना तो मनांत करतो. अशा प्रकारें जन्म घेण्यांत आणि कर्माचें फळ भोगण्यांत माणसाची वासना गुंतून राहते.   
आतां मी जें देईन । तें पुढिले जन्मीं पावेन ।
ऐसें कल्पी तो अज्ञान । बद्ध जाणावा ॥ १७ ॥
१७) या जन्मीं जें आपण दान केलें त्याचे फळ पुढच्या जन्मीं अनेक पटीनें आपल्याला मिळेल अशी कल्पना करणारा अज्ञानी असतो. तोच बद्ध असतो असें ओळखावें. 
बहुतां जन्माचे अंतीं । होये नरदेहाची प्राप्ती ।
येथें न होतां ज्ञानें सद्गती । गर्भवास चुकेना ॥ १८ ॥
१८) पुष्कळ जन्म घेऊन झाल्यावर मानवदेह मिळतो. मानवाचा जन्म घेऊन जर आपण अज्ञानीच राहीलो, आत्मज्ञान करुन घेतलें नाहीं तर जीवाला सद्गती मिळत नाही. व जन्ममरण कांहीं चुकत नाही.    
गर्भवास नरदेहीं घडे । ऐसें हें सर्वथा न घडे ।
अकस्मात भोगणें पडे । पुन्हा नीच योनी ॥ १९ ॥
१९) या जन्मांत आत्मज्ञान न होतां मृत्यु आला तर पुन्हागर्भवासामध्यें नरदेहच मिळेल असें घडणें फार विरळ असतें. उलट त्या जीवाला एकाएकी खालच्या योनीमध्यें जन्म घ्यावा लागतो. 
ऐसा निश्र्चयो शास्त्रांतरीं । बहुतीं केला बहुतांपरीं ।
नरदेह संसारीं । परम दुल्लभ असे ॥ २० ॥
२०) पुष्कळ सास्त्रकारांनीं निरनिराळ्या सास्त्रांमध्यें अनेक प्रकारें हीच गोष्ट निश्र्चयानेम सांगितली आहे. थोडक्यांत संसारामध्यें नरदेह मिळणें फार दुर्लभ आहे. 
पापपुण्य समता घडे । तरीच नरदेह जोडे ।
येरवीं हा जन्म न घडे । हें व्यासवचन भागवतीं ॥ २१ ॥
२१) पाप आणि पुण्य यांचें प्रमाण सम होतें तेव्हांच मानवदेह मिळतो. तें प्रमाण सम नाहीं तोपर्यंत मानवदेह मिळत नाहीं असें भगवतामध्यें व्यासांचे वचन आहे.  
श्र्लोक 
नरदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं । प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारं ।
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं । पुमान्भवाब्धिं न तरेत्स आत्महा ॥ 
अर्थ 
हा आद्य मानवदेह सुलभ आहे पण तसाच दुर्लभ आहे. चांगला संकल्प हें त्याचे वल्हें तर गुरु हा सुकाणु धरणारा कर्णधार आहे. भगवंताची अनुकूलता अथवा कृपा हाच वारा होय. त्या वार्‍यानें तें ढकललें जाणारें जहाज आहे. अशी सगळी मदत असतां जो माणूस भवसागर तरुन जात नाहीं तो आत्मघातकीं होय.   
नरदेह दुल्लभ । अल्पसंकल्पाचा लाभ ।
गुरु कर्णधारी स्वयंभ । सुख पाववी ॥ २२ ॥
२२) नरदेह दुर्लभ आहे. पण देहबुद्धीनें केलेल्या अल्प संकल्पानें तो प्राप्त होतो. तो प्राप्त झाल्यावर सद्गुरु कर्णार करावा. तो मार्गदर्शक असतो. त्याच्या वचनानुसार वागल्यास सुखप्राप्ती होते.  
दैव अनुकूल नव्हे जया । स्वयें पापी तो प्राणीया ।
भवाब्धी न तरवे तया । आत्महत्यारा बोलिजे ॥ २३ ॥
२३) दैवाची अनुकूलता ज्याला नाही तो स्वतः पापी असतो. हा भवसागर त्याला तरुन जाता येत नाहीं म्हणून तो आत्मघातकी समजावा. 
ज्ञानेंविण प्राणीयांसी । जन्ममृत्य लक्ष चौर्‍यासी । 
तितुक्या आत्महत्या त्यासी । म्हणौन आत्महत्यारा ॥ २४ ॥  
२४) ज्या प्राण्याला आत्मज्ञान नसतें त्याला चौर्‍यांशी लक्ष वेळां जन्म घ्यावा लागतो व मरावेम लागते. जितक्या वेळां तो ज्ञानहीन मरतो तितक्यावेळां त्यास आत्महत्या घडते. म्हणून तो आत्मघातकी समजावा.        
नरदेहीं ज्ञानेंविण । कदा न चुके जन्ममरण ।
भोगणें लागती दारुण । नाना नीच योनी ॥ २५ ॥
२५) मानवदेह मिळूनही जो आत्मज्ञान करुन घेत नाही त्याचे जन्म मरण कांहीं चुकत नाही. त्याला अत्यंत हलक्या योनीमध्यें जन्म घ्यावें लागतात. 
रीस मर्कट श्र्वान सूकर । अश्र्व वृषभ म्हैस खेचर ।
काक कुर्कुट जंबुक मार्जर । सरड बेडूक मक्षिका ॥ २६ ॥  
२६)अस्वल, माकड, कुत्रा, डुक्कर, घोडा, बैल, रेडा, गाढव, कावळा, कोंबडा, कोल्हा, मांजर, सरडा, बेडूक, माशी, 
इत्यादिक नीच योनी । ज्ञान नस्तां भोगणें जनीं ।
आशा धरी मूर्ख प्राणी । पुढिलिया जन्माची ॥ २७ ॥
२७) इत्यादि अगदी हलक्या योनीमध्यें आत्मज्ञान नसेल तर माणसांना जन्म घ्यावें लागतात. असें असूनही मू्र्ख माणसें पुढील जन्माची आशा बाळगतात. 
हा नरदेह पडतां । तोंचि पाविजे मागुतां ।
ऐसा विश्र्वास धरितां । लाज नाहीं ॥ २८ ॥
२८) सध्याचा मनुष्यदेह मृत्यु पावल्यावर पुन्हा तसाच मानवदेह आपल्याला मिळेल असा भरवंसा धरणार्‍यास लाज कशी वाटत नाहीं ? 
कोण पुण्याचा संग्रहो । जे पुन्हा पाविजे नरदेहो ।
दुराशा धरिली पाहो । पुढिलिया जन्माची ॥ २९ ॥
२९) आपल्याजवळ असा कोणत्या पुण्याचा संग्रह आहे कीं, ज्याच्यायोगे पुन्हा नरदेहच आपल्याला मिळेल ? याची खात्री नसतांना हा मूर्ख पुढच्या जन्माची खोटी आशा धरुन राहतो. 
ऐसें मूर्ख अज्ञान जन । केलें संकल्पें बंधन ।
शत्रु आपणासि आपण । होऊन ठेला ॥ ३० ॥   
३०) अशी मूर्ख व अज्ञानी माणसें आपल्या संकल्पानें स्वतःच बांधून घेतात. अशा रीतीनें मूर्ख माणूस स्वतःच स्वतःचा शत्रू बनतो. 
श्र्लोक 
आत्मवै ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
ऐसें संकल्पाचें बंधन । संतसंगें तुटे जाण ।
अर्थ
आपणच आपले मित्र व आपणच आपले शत्रू असतो. 
ऐक तयाचे लक्षण । सांगिजेल ॥ ३१ ॥
३१) अशा रीतीनेम संकल्पाचें जें बंधन पडतें तें सत्समागमानें तुटतें. त्याचे लक्षण सांगतो तें ऐक.  
पांचा भूतांचें शरीर । निर्माण जालें सचराचर ।
प्रकृतिस्वभावें जगदाकार । वर्तो लागे ॥ ३२ ॥
३२) आपलें शरीर पंचभूतांचे बनलेलें आहे. हें चराचर विश्वदेखील पंचभूतांचेच बनलेलें आहे. प्रकृतीच्या नियमानुसार जगामधील सर्व घटना घडत असतात. आपण ज्यांना निसर्गाचे नियम म्हणतो ते मूलतः प्रकृतीचे नियम असतात. म्हणून जगांत व्यवस्था आढळते. कार्यकारणभाव सत्ता गाजवतो. 
देह अवस्था अभिमान । स्थानें भोग मात्रा गुण ।
शक्ती आदिकरुन लक्षण । चौपुटी तत्वांचे ॥ ३३ ॥  
३३) कांहीं शास्त्रकार असें सांगतात कीं, पिंडब्रह्मांडाची रचना चार तत्वांवर आधारलेली आहे. चार देह : स्थूल, सूक्ष्म, करण व महाकारण. 
चार अवस्था : जागृति, स्वप्न, सुषुप्ति व तुर्या. 
चार अभिमान : विश्व, तैजस, प्राज्ञ व प्रत्यगात्मा.
चार स्थानें : नेत्र, कंठ, हृदय, व मूर्धा.
चार भोग : स्थूल, प्रविविक्त, आनंद, व आनंदावभास.
चार गुण : सत्त्व, रज, तन व शुद्ध सत्त्व.
चार मात्रा : अ, उ, म, व अर्धमात्रा किंवा ईश्र्वर.
चार शक्ति : इच्छा, क्रिया, द्रव्य, व ज्ञान. 
ऐसी पिंडब्रह्मांडरचना । विस्तारें वाढली कल्पना ।
निर्धारितां तत्वज्ञाना । मतें भांबावलीं ॥ ३४ ॥
३४) अशीं एकूण बत्तीस तत्वें मिळून सारी पिंडब्रह्मांडरचना झाली आहे. असें कांहीं तत्वचिंतक म्हणतात. विश्वाचा विस्तार कसा झाला याबद्दल कल्पना जितकी वाढवावी तितकी वाढते. निरनिराळे तत्वचिंतक आपआपली कल्पना चालवितत. त्यामुळें तत्वांचा निश्चय करतांना तत्वज्ञानामध्यें निरनिराळी परस्पर विरोधी मतें उत्पन्न होतात. अणि विचारांचा गोंधळ होतो. 
नाना मतीं नाना भेद । भेदें वाढती वेवाद ।
परी तो ऐक्यतेचा संवाद । साधु जाणती ॥ ३५ ॥
३५) निरनिराळ्या विचारांमध्यें अनेक भेद असतात. त्यांमुळे वादविवाद वाढतात. अशा सर्व भेदांमध्यें ऐक्यता  शोधून सार्‍या मतांमध्यें संवाद उत्पन्न करणें फक्त साधु पुरुषांनाच माहित असते.   
तया संवादाचें लक्षण । पंचभूतिक देह जाण ।
त्या देहामधें कारण । आत्मा वोळखावा ॥ ३६ ॥
३६) सर्व मतांमधील संवाद म्हणजे देह पंचभूतात्मक असतो. पंचभूतें जड आसतात. त्यांना चेतना देणारा आत्मा होय. तो देहात असतो, पण तो देहाहून निराळा असतो.    
देह अंती नासोन जाये । त्यास आत्मा म्हणों नये ।
नानां तत्वांचा समुदाय । देहामधें आला ॥ ३७ ॥
३७) शेवटीं देहाचा नाश होतो. म्हणून देहाला आत्मा मानता येत नाही. देहामध्यें पंचभूतांचा समूह असतो. 
अंतःकर्ण प्राणादिक । विषये इंद्रियें दशक ।
हा सूक्ष्माचा विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥ ३८ ॥
३८) अंतःकरण, पंचप्राण, दहा इंद्रियें, व त्यांचे दहा विषय, हे सगळे मिळून माणसाचा सूक्ष्म देह बनतो असें शास्त्र सांगते.  
घेतां सूक्ष्माची शुद्धी । भिन्न अंतःकरण मन बुद्धी ।
नाना तत्वांचे उपाधी । वेगळा आत्मा ॥ ३९ ॥
३९) सूक्ष्म देहाचा शोध घेतला तर अंतःकतण, मन व बुद्धि पंचभूतांपासून उत्पन्न झालेल्या उपाधी आहेत असें आढळतें. त्यांहून आत्मा अगदी निराळा आहे.  
स्थूळ सूक्ष्म कारण । माहाकारण विराट हिरण्य ।
अव्याकृत मूळप्रकृती जाण । ऐसे अष्टदेह ॥ ४० ॥ 
४०) स्थूल, सूक्ष्म, कारण व महाकारण हे चार पिंडाचे आणि विराट, हिरण्यगर्भ, अव्याकृत व मूळप्रकृति हे चार ब्रह्मांडाचे मिळून आठ देह होतात. 
च्यारी पिंडीं च्यारी ब्रह्मांडीं । ऐसी अष्टदेहाची प्रौढी ।
प्रकृतिपुरुषांची वाढी । दशदेह बोलिजे ॥ ४१ ॥
४१) चार देह पिंडाचे व चार देह ब्रह्मांडाचे असे आठ देह व त्यांत प्रकति आणि पुरुष असे दोन मिळवले कीं, एकंदर दहा देह होतात. 
ऐसें तत्वांचें लक्षण । आत्मा साक्षी विलक्षण ।
कार्य कर्ता कारण । दृश्य तयाचें ॥ ४२ ॥
४२) पिंडब्रह्मांडांच्या तत्वांचे विवरण हें अशा प्रकारचें आहे. आत्मा सर्वांहून वेगळा असून तो सर्वांचा साक्षी आहे. कार्य, कर्ता व कारण या सगळ्यांना तो वेगळेपणानें पाहतो.  
जीवशिव पिंडब्रह्मांड । मायेअविद्येचें बंड ।
हें सांगतां असे उदंड । परी आत्मा तो वेगळा ॥ ४३ ॥
४३) जीव आणि शिव, पिंड आणि ब्रह्मांड, माया आणि अविद्या यांचा विस्तार अतिशय गुंतागुंतीचा व मोठ्या प्रमाणांत आहे. तो सगळा सांगणें कठिण आहे. पण या सगळ्याहून आत्मा मात्र अगदी निराळा, अलिप्त आहे. 
पाहों जातां आत्मे च्यारी । त्यांचें लक्षण अवधारीं ।
हें जाणोनि अभ्यांतरीं । सदृढ धरावें ॥ ४४ ॥
४४) नुसत्या आत्म्याचा विचार केला तर चार आत्में आहेत. त्यांची लक्षणें आतां सांगतो. ती लक्षपूर्वक ऐकावीत. आणि मनामध्यें घट्ट धरुन ठेवावीत. 
एक जीवात्मा दुसरा शिवात्मा । तिसरा परमात्मा जो विश्र्वात्मा ।
चौथा जाणिजे निर्मळात्मा । ऐसे च्यारी आत्मे ॥ ४५ ॥
४५) पहिला जीवात्मा, दुसरा शिवात्मा, तिसरा परमात्मा यालाच विश्वात्मा म्हणतात व चौथा निर्मलात्मा होय. असे चार आत्में आहेत. 
भेद उंच नीच भासती । परी च्यारी येकचि असती ।
येविषीं दृष्टांतसंमती । सावध ऐका ॥ ४६ ॥
४६) या चार आत्म्यांच्यामध्यें उंच, नीच, किंवा श्रेष्ठ कनिष्ठ भेद आहेत असा भास होतो पण तें खरें नाही. कारण मुळांत चारी आत्में एकच आहेत. एक दृष्टांत देऊन हा मुद्दा स्पष्ट समजावून देतो. तें नीट ऐका. 
घटाकाश मठाकाश । महदाकाश चिदाकाश ।
अवघे मिळोन आकाश । येकचि असे ॥ ४७ ॥ 
४७) आकाश चार प्रकारचे आहे. घटाकाश, मठाकाश, महदाकाश व चिदाकाश दिसावयास हे चार दिसले तरी मूळ आकाश अखेर एकच आहे.        
तैसा जीवात्मा आणी शिवात्मा । परमात्मा आणी निर्मळात्मा ।
अवघा मिळोन आत्मा । येकचि असे ॥ ४८ ॥
४८) त्याचप्रमाणें जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा आणि निर्मळात्मा हे दिसायला चार दिसले तरी अखेर सारे मिळून एकच आत्मा आहे. 
घटीं व्यापक जें आकाश । तया नाव घटाकाश ।
पिंडी व्यापक ब्रह्मांश । त्यास जीवात्मा बोलिजे ॥ ४९ ॥
४९) घटाला व्यापून असणारें जें आकाश तें घटाकाश होय. त्याचप्रमाणें पिंडास व्यापून असणारें जें परब्रह्म त्याला जीवात्मा म्हणतात. 
मठीं व्यापक जें आकाश । तया नाव मठाकाश ।
तैसा ब्रह्मांडीं जो ब्रह्मांश । त्यास शिवात्मा बोलिजे ॥ ५० ॥
५०) मठाला व्यापून असणारें जें आकाश तें मठाकाश होय. त्याचप्रमाणें विश्वाला व्यापून असणारें जें परब्रह्म त्यास शिवात्मा म्हणतात.
मठाबाहेरील आकाश । तया नांव महदाकाश ।
ब्रह्मांडाबाहेरील ब्रह्मांड । त्यास परमात्मा बोलिजे ॥ ५१ ॥
५१) मठाबाहेर असणारें जें आकाश तें महदाकाश होय. त्याचप्रमाणें विष्वाच्या बाहेरचे जें परब्रह्म त्यास परमात्मा म्हणतात. 
उपाधीवेगळें आकाश । तया नांव चिदाकाश ।
तैसा निर्मळात्मा परेश । तो उपाधीवेगळा ॥ ५२ ॥
५२) कोणतीही उपाधी म्हणजे मर्यादा नसणारें जें आकाश तें चिदाकाश होय. त्याचप्रमाणें कोणत्याही उपाधीपासून निराळे असणार्‍या परब्रह्माला निर्मळात्मा किंवा परमेश्र्वर म्हणतात.  
उपाधीयोगें वाटे भिन्न । परी तें आकाश अभिन्न ।
तैसा आत्मा स्वानंदघन । येकचि असे ॥ ५३ ॥
५३) घट किंवा मठ यांसारख्या उपाधींमुळें आकाश भेदयुक्त भासलें तरी तें मूळ अभेदच असते. त्याचप्रमाणें स्वानंदानें आंत बाहेर भरलेला आत्मा पिंड व ब्रह्मांड यांच्या उपाधीनें लहान मोठा भासतो, पण तो मूळ एकच एक आहे. त्याच्यामधें भेदास मागमूस नाही.  
दृश्या सबाह्य अंतरीं । सूक्षात्मा निरंतरीं ।
त्याची वर्णावया थोरी । शेष समर्थ नव्हे ॥ ५४ ॥
५४) आत्मा अत्यंत सूक्ष्म आहे. तो सर्व व्यापून शिल्लक राहतो. म्हणून या दृश्य विश्वातील प्रत्येक वस्तूला आत्मा आंत बाहेर निरंतर व्यापून आहे. त्याचा महिमा वर्णन करण्याचे सामर्थ्य प्रत्यक्ष शेषाच्या अंगीं देखील नाही.
ऐसें आत्म्याचें लक्षण । जाणतां नाहीं जीवपण । 
उपाधी शोधितां अभिन्न । मुळींच आहे ॥ ५५ ॥
५५) आत्मा कसा सूक्ष्म आणि सर्वांना व्यापून आहे, हे ज्याच्या अनुभवास आलें त्याचें जीवपण शिल्लक उरत नाही. त्याचा जीचभाव नाहींसा होतो. उपाधी बाजूस सारली कीं, आत्मा मूळांत भेदरहित आहे. हें साक्षात् ज्ञान होते.   
जीवपण येकादेसी । अहंकारें जन्म सोसी ।
विवेक पाहातां प्राणीयांसी । जन्म कैचा ॥ ५६ ॥
५६) माणूस जीवपणानें एकदेशी बनतो, संकुचित होतो. मी देह आहे या अहंकारानें त्याला जन्म सोसावें लागतात. पण आत्मानात्म विवेक केला तर मी देह नसून आत्माच आहे अशी त्याची खात्री होते. मग त्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.  
जन्ममृत्यापासून सुटला । या नाव जाणिजे मोक्ष जाला ।
तत्वें शोधितां पावला । तत्वता वस्तु ॥ ५७ ॥
५७ ) जन्म व मृत्यु यांच्या कचाट्यांतून जो सुटला त्यास मोक्ष मिळाला असें समजावें. तत्वांचा शोध घेतां घेतां माणूस सद्वस्तु म्हणजे ब्रह्म अनुभवतो. 
तेचि वस्तु ते आपण । हें  महावाक्याचें लक्षण ।
साधु करिती निरुपण । आपुलेन मुखें ॥ ५८ ॥
५८) आपण स्वतः प्रत्यक्ष परब्रह्मच आहोंत असा महावाक्याचा खरा अर्थ आहे. साधु पुरुष हा अर्थ आपल्या मुखानें हा अर्थ समजावून देतात. 
जेचि क्षणी अनुग्रह केला । तेचि क्षणीं मोक्ष जाला ।
बंधन कांहीं आत्मयाला । बोलोंचि नये ॥ ५९ ॥
५९) ज्या क्षणीं साधूची कृपा होते त्याच क्षणीं आपण साक्षात् ब्रह्म आहोत असा साधकास अनुभव येतो. त्याच क्षणीं तो मुक्त होतो. आत्मस्वरुपाला कांहीं बंधन आहे हें बोलणेंच खरें नाही. 
आतां आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली ।
संतसंगें तत्काळ जाली । मोक्षपदवी ॥ ६० ॥  
६०) हें सारें विवेचन ऐकून श्रोत्यांची शंका निरसन पावली. त्यांच्या मनांतील संदेहवृत्ती मावळली. संत संगतीनें मोक्षपदवी कशी तत्काळ मिळते हें समजले.          
स्वप्नामधें जो बांधला । तो जागृतीनें मोकळा केला । 
ज्ञानविविकें प्राणीयाला । मोक्षप्राप्ती ॥ ६१ ॥
६१) एका माणसाला स्वप्न पडलें कीं, आपण बंधनांत आहोत. त्याला जागें केलें कीं, त्याचे बंधन नाहींसे होऊन तो मोकळा होतो. त्याचप्रमाणें ज्ञानपूर्वक विवेकानें माणसाची देहबुद्धि नाहींशी होते व त्याला मोक्ष प्राप्त होतो.
अज्ञाननीसीचा अंतीं । संकल्पदुःखें नासती । 
तेणें गुणें होये प्राप्ती । तत्काळ मोक्षाची ॥ ६२ ॥
६२) अज्ञानरुपी रात्र संपली कीं माणसाचीं संकल्पदुःखें नाहींशी होतात. संकल्प नाहींसे झाले कीं त्या योगानें त्यास ताबडतोप मोक्षप्राप्ती होते.   
तोडावया स्वप्नबंधन । नलगे आणीक साधन ।
तयास प्रेत्न जागृतीवीण । बोलोंचि नये ॥ ६३ ॥ 
६३)  स्वप्नामधील बंधन तोडून टाकण्यास दुसरें कोणतें साधन लागत नाहीं. फक्त त्यास जागें करावें, म्हणून साधकानें जागें होण्याचा प्रयत्न करावा. दुसर्‍या साधनाचा विचारच करुं नये. 
तैसा संकल्पें बांधला जीव । त्यास आणीक नाहीं उपाव ।
विवेक पाहातां वाव । बंधन होये ॥ ६४ ॥
६४) जीव केवळ संकल्पानें बांधलेला आहे. संकल्पाच्या बंधनांतून सुटण्यास दुसरा उपाय नाही. आत्मानात्म विवेक केला तर हे संकल्पाचे बंधन आपोआप नाहींसें होते. 
विवेक पाहिल्याविण । जो जो उपाव तो तो सीण ।
विवेक पाहातां आपण । आत्माच असे ॥ ६५ ॥
६५) विवेकावाचून इतर सगळे उपाय केले तर फुकट श्रम मात्र घडतात. विवेक हाच खरा एक उपाय आहे. विवेक केला तर आपण स्वतः आत्मस्वरुप आहोत असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो.  
आत्मयाचा ठांई कांहीं । बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं ।
जन्ममृत्यु हें सर्वहि । आत्मत्वीं न घडे ॥ ६६ ॥
६६) आत्मस्वरुपाच्या ठिकाणीं बंध नाहीं आणि मोक्ष पण नाहीं जन्म आणि मृत्यु हे देहाला असतात. आत्म्याला जन्म नाहीं तसा मृत्युसुद्धां नाही.   
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे मोक्षलक्षण नाम समास सातवा ॥
Samas Satava Molksha Lakshan
समास सातवा मोक्षलक्षण  


Custom Search