Thursday, August 17, 2017

Samas Dusara Brahma Nirupan समास दुसरा ब्रह्मनिरुपण


Dashak Satava Samas Dusara Brahma Nirupan 
Samas Dusara Brahma Nirupan It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is describing Brahma. What is Brahma? Brahma is beyond name and form and face. It is God. Though it is beyond name some names are given to have an idea about Brahma. There are some qualities of Brahma, are described in here. Brahma is one and same for king or poor person. There are no discrepancies. It is same to a famous person and for ordinary person. We will come to know about Brahma in this samas.
समास दुसरा ब्रह्मनिरुपण 
श्रीराम ॥
ब्रह्म निर्गुण निराकार । ब्रह्म निःसंग निर्विकार ।
ब्रह्मासि नाहीं पारावार । बोलती साधु ॥ १ ॥
१) साधु असें सांगतात कीं, ब्रह्म गुणरहित, आकाररहित, संगरहित, विकाररहित आणि मर्यादासुद्धा नसलेले आहे. 
ब्रह्म सर्वांस व्यापक । ब्रह्म अनेकीं येक ।
ब्रह्म शाश्वत हा विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥ २ ॥
२) ब्रह्म सर्वांना व सर्वाला व्यापून आहे. अनेकांमध्यें एकपणानें आहे. तें शाश्वत आहे, असे शास्त्रांत सांगितलें आहे.   
ब्रह्म अच्युत अनंत । ब्रह्म सदोदित संत ।
ब्रह्म कल्पनेरहित । निर्विकल्प ॥ ३ ॥
३) ब्रह्म कधीं न ढळणारें, अंत नसणारे, तें नेहमी स्थिर आहे. त्याची कल्पना करतां येत नाही. तें कल्पनारहित आहे.
ब्रह्म या दृश्यावेगळें । ब्रह्म सुन्यत्वास निराळें ।
ब्रह्म इंद्रियांच्या मेळें । चोजवेना ॥ ४ ॥
४) ब्रह्म दृश्याहून अगदीं वेगळें आहे. दृश्य लय पावल्यावर शून्य उरतें. त्याहूनसुद्धा ब्रह्म वेगळें आहे. सर्व इंद्रियांनी जाणण्याचा प्रयत्न केला तरी तें त्यांना कळत नाही.  
ब्रह्म दृष्टीस दिसेना । ब्रह्म मूर्खासी असेना ।
ब्रह्म साधुविण येना । अनुभवासी ॥ ५ ॥
५) ब्रह्म डोळ्यांना दिसत नाही. म्हणून मूढ लोकांना तें नसल्यासारखेंच, साधूच्या मार्गदर्शनाशिवाय ब्रह्माचा अनुभव येत नाही.  
ब्रह्म सकळांहूनि थोर । ब्रह्म ऐसें नाहीं सार ।
ब्रह्म सूक्ष्म अगोचर । ब्रह्मादिकांसी ॥ ६ ॥
६) ब्रह्म सगळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. ब्रह्मासारखें दुसरें काहींच चांगलें नाही. ब्रह्म अती सूक्ष्म आहे. ते ब्रह्माआदि देवांनासुद्धा जाणता येत नाही.  
ब्रह्म शब्दीं ऐसें तैसें । बोलिजे त्याहुनि अनारिसें । 
परी तें श्रवणअभ्यासें । पाविजे ब्रह्म ॥ ७ ॥
७) ब्रह्म हें असें आहे, तसें आहे असें वर्णन केले तरी तें त्याहूनही वेगळेंच आहे. श्रवण व साधना अभ्यास करुन ते ब्रह्म जाणणें शक्य आहे.  
ब्रह्मास नामें अनंत । परी तें ब्रह्म नामातीत ।
ब्रह्मास हेतदृष्टांत । देता न शोभती ॥ ८ ॥ 
८) ब्रह्माला पुष्कळ नांवे आहेत. पण ब्रह्म या सर्व नामांच्या पलीकडेच आहे. कोणतेही नाम स्वरुप कसें आहे तें सांगू शकत नाही. दृश्यांतील वस्तुंच्या द्वारे ब्रह्म समजत नाही.  
ब्रह्मासारिखें दुसरें । पाहातां काय आहे खरें ।
ब्रह्म दृष्टांतउत्तरें । कदा न साहे ॥ ९ ॥
९) या ब्रह्मांडामध्यें ब्रह्मासारखें दुसरें कांहीं नाही. त्यामुळें दृष्टांत देऊन ब्रह्माचे वर्णन करता येत नाही. 
श्रुति ॥
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥
जेथें वाचा निवर्तती । मनासी नाहीं ब्रह्मप्राप्ती ।
ऐसी बोलिली श्रुती । सिद्धांतवचन ॥ १० ॥
१०) ब्रह्मापाशी वाणी माघार घेते. मनाला ब्रह्माची प्राप्ती होत नाही. असें अंतिम सत्य श्रुति बोलली आहे.  
कल्पनारुप मन पाहीं । ब्रह्मीं कल्पनाचि नाहीं ।
म्हणौनि वाक्य कांहीं । अन्यथा नव्हे ॥ ११ ॥
११) सारख्या कल्पनाकरीत राहणें हे मनाचे स्वरुप आहे. पण ब्रह्मामध्यें कल्पनेला स्थान नाही. म्हणून श्रुतिनें सांगितलेला सिद्धांत खोटा नाही. 
आतां मनासि जें अप्राप्य । तें कैसें होईल प्राप्त ।
ऐसें म्हणाल तरी कृत्य । सद्गुरुविण नाहीं ॥ १२ ॥
१२) मनाला जें प्राप्त करुन घेता येत नाही. तें कसें प्राप्त करुन घ्यावें असें विचाराल तर सद्गुरुशिवाय तें होणार नाहीं हें समजून घ्यावें.
भांडारगृहें भरलीं । परी असती आडकिलीं ।
हातास न येतां किली । सर्व हि अप्राप्त ॥ १३ ॥ 
१३) कोठारें धान्यादिंनी भरलेली आहेत. पण ती कुलुपें लावून बंद करुन ठेवलीं आहेत तर किल्ली आपल्याजवळ नसेल तर कोठारांतील वस्तु आपल्याला अप्राप्यच आहेत.  
तरी ते किली ते कवण । मज करावी निरुपण ।
ऐसा श्रोता पुसे खूण । वक्तयासी ॥ १४ ॥
१४) तेव्हां श्रोत्यानें वक्त्यास विचारलें कीं, मग (ब्रह्मज्ञान प्राप्त करुन घेण्याची) ती किल्ली कोणती तें मला सांगा.
सद्गुरुकृपा तेचि किली । जेणें बुद्धि प्रकाशली ।
द्वैतकपाटें उघडलीं । येकसरीं ॥ १५ ॥
१५) सद्गुरुची कृपा संपादन करणें हीच ती किल्ली होय. त्यानेच द्वैताची घट्ट कपाटें एकदम उघडली जातात. असे वक्यानें श्रोत्यास सांगितले.
तेथें सुख असे वाड । नाहीं मनास पवाड ।
मनेंविण कैवाड । साधनाचा ॥ १६ ॥
१६) आत्मबुद्धीमध्यें सुखाला कमतरता नाही. तेथें पुष्कळ सुख मिळते. तेथें मनाचा शिरकाव होत नाही. पण साधना चालूंच राहाते. 
त्याची मनेंविण प्राप्ती । किं वासनेविण तृप्ती । 
तेथें न चले वित्पत्ती । कल्पनेची ॥ १७ ॥
१७) स्वस्वरुपाच्या प्राप्तीसाठीं मनाची आवश्यकता नाही. वासना तृप्त न करतां तृप्ती मिळते. अशा त्या अवस्थेची कल्पनानें आकलन होणें शक्य नाही. 
तें परेहूनि पर । मनबुद्धीअगोचर  ।
संग सोडितां सत्वर । पाविजेतें ॥ १८ ॥
१८) ब्रह्मस्वरुप अनुभवाप्रमाणें आपण समजतो त्याच्याही पलीकडे आहे. तें मन व बुद्धीच्या आटोक्याबाहेंरचे आहे. पण जर साधकानें देहाचा संबंध सोडला तर तें लगेच प्राप्त होते.  
संग सोडावा आपुला । मग पाहावें तयाला ।
अनुभवी तो या बोला । सुखावेल गा ॥ १९ ॥
१९) आपण आपल्या देहबुद्धीचा संबंध सोडला तर मग ब्रह्मस्वरुप पाहाता येईल. जे स्वानुभवी आहेत त्यांना माझ्या बोलण्याने बरे वाटेल.
आपण म्हणिजे मीपण । मीपण म्हणिजे जीवपण ।
जीवपण म्हणिजे अज्ञान । संग जडला ॥ २० ॥
२०) ज्याचा संबंध सोडायचा ते आपण म्हणजे आपला मीपणा होय. मीपणा म्हणजेच जीवपणा आणि जीवपणा म्हणजे आपले अज्ञान होय. म्हणजेच देहबुद्धीचा संग सोडणें.  
सोडितां तया संगासी । ऐक्य होये निःसंगासी ।
कल्पनेविण प्राप्तीसी । अधिकार ऐसा ॥ २१ ॥
२१) जीवपणाचा संबंध सोडला कीं, संबंधरहित ब्रह्मस्वरुपाशीं ऐक्य घडून येते. कल्पनेशिवाय स्वस्वरुपाशी तादात्म्य होण्याचा अधिकार प्राप्त होतो.
मी कोण ऐसें नेणिजे । तया नाव अज्ञान बोलिजे ।
अज्ञान गेलियां पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २२ ॥
२२) " मी खरा कोण आहे " हे न कळणें म्हणजेच अज्ञान होय. अज्ञान गेल्यावर परब्रह्म प्राप्त होते. 
देहबुद्धीचें थोरपण । परब्रह्मीं न चले जाण ।
तेथें होतसे निर्वाण । अहंभावासी ॥ २३ ॥
२३) देहबुद्धीचा अहंकार परब्रह्मांत चालत नाही. त्याठिकाणी अहंभावाचे पूर्ण निरसन करावयाचे असते.  
उंच नीच नाहीं परी । राया रंका येकिच सरी ।
जाला पुरुष अथवा नारी । येकचि पद ॥ २४ ॥
२४) ब्रह्मस्वरुपामध्यें उच्च नीच असा भेदभाव नाही. तेथें राजा व रंक सारखेच असतात. स्त्री किंवा पुरुष सर्वांना ब्रह्मपद सारखेंच प्राप्त होते.
ब्राह्मणाचें ब्रह्म तें सोंवळें । शूद्राचें ब्रह्म तें वोवळें ।
ऐसें वेगळें आगळें । तेथें असेचिना ॥ २५ ॥
२५) ब्राह्मणाचे ब्रह्म सोवळें, शूद्राचे ब्रह्म औवळें असे वेगळेपणाचे लहान-मोठे भेद तेथें नसतात. 
उंच ब्रह्म तें रायासी । नीच ब्रह्म तें परिवारासी । 
ऐसा भेद तयापासीं । मुळिंच नाहीं ॥ २६ ॥
२६) राजाला उत्तम ब्रह्म व परिवारांतील लोकांना कनिष्ठ ब्रह्म असा भेदाभेद त्यापाशी मुळींच नसतो.  
सकळांसि मिळोन ब्रह्म येक । तेथें नाहीं हे अनेक ।
रंक अथवा ब्रह्मादिक । तेथेंचि जाती ॥ २७ ॥
२७) अगदीं सगळ्या जीवांना ब्रह्म एकच आहे. रंक किंवा ब्रह्मादिक देव असोत सर्वजण एकाच ब्रह्माला जातात.
स्वर्ग मृत्य आणि पाताळ । तिहीं लोकींचे ज्ञाते सकळ ।
सकळांसि मिळोन येकचि स्थळ । विश्रांतीचें ॥ २८ ॥
२८) स्वर्ग, मृत्यु व पाताळ या तिन्ही लोकांतील आत्मज्ञानी सर्वांना विश्रांतीचे एकच ठिकाण म्हणजे परब्रह्मच. 
गुरुशिष्या येकचि पद । तेथें नाहीम भेदाभेद ।
परी या देहाचा संबंध । तोडिला पाहिजे ॥ २९ ॥
२९) सद्गुरुला व शिष्याला दोघांनाही एकच ब्रह्मपद तेथें भेदाभेद नाही. देहाशी संबंध मात्र सोडला पाहिजे.  
देहबुद्धीचा अंतीं । सकळांसि येक चि प्राप्ती ।
येक ब्रह्म द्वितीयं नास्ति । हें श्रुतिवचन ॥ ३० ॥
३०) देहबुद्धीचा अभिमान, संबंध सोडल्यावर तीचा अंत घडून आल्यावर एकच ब्रह्म प्राप्त होते. ब्रह्म दुसरे नसते. असे श्रुति वचन आहे.   
साधु दिसती वेगळाले । परी ते स्वरुपीं मिळाले ।
अवघें मिळोन येकचि जाले । देहातीत वस्तु ॥ ३१ ॥
३१) साधु देहानें वेगळें दिसतात. तरी अंरंगाच्या दृष्टीनें तें एकाच आत्मस्वरुपांत मिसळून जातात. आत्मस्वरुपांत मिसळले कीं, सर्व मिळून एकच देहाच्या पलीकडील एकच ब्रह्मवस्तु होऊन जातात. 
ब्रह्म नाहीं नवें जुनें । ब्रह्म नाहीं अदिक उणें ।
उणें भाविल तें सुणें । देहबुद्धीचें ॥ ३२ ॥
३२) ब्रह्म हें नवें अगर जुनें नाही. तें अधिक नाही तसेच उणे नाही. ब्रह्म उणे आहे असे ज्याला वाटते तो माणुस देहबुद्धीचा गुलाम असतो. 
देहबुद्धीचा संशयो । करी समाधानाचा क्षयो ।
चुके समाधानसमयो । देहबुद्धीयोगें ॥ ३३ ॥
३३) देहबुद्धीमध्यें अविद्या, अज्ञान असते. त्यामुळें अनेक संशय निर्माण होतात. संशयांमुळें समाधान नष्ट होते. 
देहाचें जें थोरपण । तेंचि देहबुद्धीचें लक्षण ।
मिथ्या जाणोनि विचक्षण । निंदिती देहो ॥ ३४ ॥   
३४) देहच (मी आहे) मोठा आहे असे वाटणे. हे देहबुद्धीचे मुख्य लक्षण आहे. परंतु शहाणें लोक देहाचा अशाश्वतपणा, खोटेपणा ओळखतात व देहाचे दोष पाहतात.          
देह पावे जंवरी मरण । तंवरी धरी देहाभिमान । 
पुन्हा दाखवी पुनरागमन । देहबुद्धि मागुती ॥ ३५ ॥
३५) देह जीवंत आहे तो पर्यंत जीव देहाचा मीपणाने अभिमान धरतो. मात्र मरणाधीन झाल्यावर हीच देहबुद्धी परत जन्म घ्यावयास लावते.
देहाचेनि थोरपणें । समाधानासी आलें उणें ।
देहो पडेल कोण्या गुणें । हें हि कळेना ॥ ३६ ॥
३६) देहबुद्धीमुळें देहाला महत्व येते. परंतु त्यामुळें समाधानाला कमीपणा येतो. हाच देह कधीं, केव्हां पडेल हें देखिल कळत नाही.
हित आहे देहातीत । म्हणौनि निरोपिती संत ।
देहबुद्धीनें अन्हित । होंचि लागे ॥ ३७ ॥
३७) साधु संत देहाच्या पलीकडे जाण्यांत जीवाचे कल्याण आहे, असेच सांगतात. देहबुद्धी वाढल्यानें आपलेंच नुकसान होते. 
सामर्थ्यबळें देहबुद्धी । योगियांसि तेहि बाधी ।
देहबुद्धीची उपाधी । पैसावों लागे ॥ ३८ ॥
३८) देहबुद्धी फार शक्तीशाली असते. ती योग्यांनासुद्धा त्रास देते. सिद्धीचा उपयोग करुन मोठेपण मिळवणें, व्याप वाढविणें हा देहबुद्धीच प्रभाव आहे.  
म्हणौनि देहबुद्धि हे झडे । तरीच परमार्थ घडे  ।
देहबुद्धीनें विघडे । ऐक्यता ब्रह्मीची ॥ ३९ ॥
३९) म्हणुन देहबुद्धी क्षीण झाली, तरच परमार्थांत पाऊल पडते. अन्यथा देहबुद्धीमुळें ब्रह्माशी ऐक्यता होत नाही. 
विवेक वस्तूकडे वोढी । देहबुद्धि तेथूनि पाडी ।
अहंता लाऊन निवडी । वेगळेपणें ॥ ४० ॥
४०) आत्मानात्मविवेक जीवाला परमार्थाकडे ओढतो. तर देहबुद्धी त्याला मागें ओढते. नंतर देहबुद्धींतून निर्माण झालेल्या अहंकारानें तो सद्वस्तुपासून वेगळा होतो.
विचक्षणें याकारणें । देहबुद्धि त्यजावी श्रवणें ।
सत्यब्रह्मीं साचारपणें । मिळोन जावें ॥ ४१ ॥
४१) म्हणुन शहाण्यानें देहबुद्धी सोडावी. ब्रह्म जे सत्य आहे, त्याच्याशी समरुप व्हावे.  
सत्यब्रह्म तें कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्र्ण ।
प्रत्योत्तर हे आपण । वक्ता श्रोतयासी ॥ ४२ ॥
४२) ती सद्वस्तु कशी आहे? असा श्रोत्यानें प्रश्र्ण केला. त्याला आता वक्ता उत्तर देत आहे.  
म्हणे ब्रह्म येकचि असे । परी तें बहुविध भासे ।
अनुभव देहीं अनारिसें । नाना मतीं ॥ ४३ ॥
४३) ब्रह्म एकच आहे. पण तें अनेक प्रकारांनीं भासते. वेगवेगळ्या माणसांना तें त्यांच्या त्यांच्या मनोरचनेप्रमाणें अनुभवास येते.   
जें जें जया अनुभवलें । तेंचि तयासि मानलें ।
तेथेंचि त्याचें विस्वासलें । अंतःकर्ण ॥ ४४ ॥
४४) माणसाला ज्या प्रकारें अनुभवास येते, तेच तो खरे मानतो. त्या स्वरुपाबाबत त्याच्या मनांत विश्र्वास निर्माण होतो.   
ब्रह्म नामरुपातीत । असोनि नामें बहुत ।
निर्मळा निश्र्चळ निवांत । निजानंद ॥ ४५ ॥
४५) ब्रह्म हें नामारुपाच्या पलीकडे आहे. म्हणजे त्याला नाम व रुप यांची जरुरी नसूनही त्याला (साधकांनी) नावे दिली आहेत. त्याला निर्मळ, निश्र्चळ, निवांत व निजामंदांत असलेले, अशी कांहीं नामें दिली आहेत.
अरुप अलक्ष अगोचर । अच्युत अनंत अपरांपर ।
अदृश्य अतर्के अपार । ऐसीं नामें ॥ ४६ ॥
४६) ब्रह्म अरुप आहे कारण त्यास रुप नाही. अलक्ष आहे कारण त्यास पाहाता येत नाही. अगोचर आहे कारण इंद्रियांना आकलन होत नाही. अच्युत कारण स्थान सोडत नाही. अनंत आहे कारण त्याचा आदि अंत लागत नाही. तें अपरंपार आहे कारण त्यास मर्यादा नाहीत. तें अदृश्य आहे, अतर्क्य आहे. ते अपार आहे. अशी ब्रह्माची नावें आहेत. 
नादरुप ज्योतिरुप । चैतन्यरुप सत्तारुप ।
साक्षरुप सस्वरुप । ऐसीं नामें ॥ ४७ ॥
४७) ब्रह्म नादरुप, ज्योतिरुप, चैतन्यरुप, सत्तारुप,साक्षरुप व स्वसरुप आहे.   
सुन्य आणी सनातन । सर्वेश्र्वर आणी सर्वज्ञ ।
सर्वात्मा जगजीवन । ऐसीं नामें ॥ ४८ ॥
४८) तें शून्य आहे, सनातन आहे, सर्वेश्वर, सर्वात्मा व सर्व जगाचे जीवन आहे. अशी त्याची नावें आहेत. 
सहज आणी सदोदित । शुद्ध बुद्ध सर्वातीत ।
शाश्वत आणी शब्दातीत । ऐसीं नामें ॥ ४९ ॥ 
४९) ब्रह्म सहज आहे. ते नेहमी आहेच आहे. शुद्धबुद्ध आहे. सर्वातीत आहे. शाश्वत आहे. तें शब्दाच्या पलीकडे आहे.            
विशाल विस्तीर्ण विश्र्वंभर । विमळ वस्तु व्योमाकार ।
आत्मा परमात्मा परमेश्र्वर । ऐसीं नामें ॥  ५० ॥
५०) तें विशाळ आहे, विस्तीर्ण आहे, तें विश्र्वाला भरुन आहे, तें मलरहित आहे, तें आत्मा, परमात्मा, व परमेश्र्वर आहे.   
परमात्मा ज्ञानघन । येकरुप पुरातन ।
चिद्रूप चिन्मात्र जाण । नामें अनाम्याचीं ॥ ५१ ॥
५१) तें परमात्मा आहे. तें ज्ञानाने भरलेले आहे. तें एकरुप आहे. पुरातन आहे. तें चिद्रूप, चिन्मात्र आहे. अशी अनाम ब्रह्माची नावें आहेत.  
ऐसी नामें असंख्यात । परी तो परेश नामातीत ।
त्याचा करावा निश्र्चितार्थ । ठेविलीं नामें ॥ ५२ ॥
५२) ब्रह्माला अशी बरीच नावें आहेत. पण तो परमेश्र्वर नामांच्या पलीकडे आहे. त्याच्या स्वरुपाची कांहींशी कल्पना यावी म्हणुन हीं इतकीं नामें ठेवली आहेत.
तो विश्रांतीचा विश्राम । आदिपुरुष आत्माराम ।
तें येकचि परब्रह्म । दुसरें नाहीं ॥ ५३ ॥
५३) जेथें विश्रांतीला विश्रांती मिळते, असा तो आदिपुरुष आत्माराम आहे. नामें जरी भिन्न दिसली तरी तें एकच एक परब्रह्म आहे. तें दुसरें कांही नाहीं.
तेंचि कळायाकारणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें ।
सांगिजेती तेणें श्रवणें । निश्र्चयो बाणे ॥ ५४ ॥
५४) हें समजावें म्हणून आतां चौदा ब्रह्मांची लक्षणें सांगतो. त्यांच्या श्रवणाने ब्रह्म एकच एक आहे हें तत्व मनांत ठसते. 
खोटे निवडितां येकसरें । उरलें तें जाणिजे खरें ।
चौदा ब्रह्में शास्त्राधारें बोलिजेती ॥ ५५ ॥
५५) जेवढें खोटे तेवढें बाजुस सारलें कीं, जें उरतें तें खरें असते. चौदा ब्रह्मांचे वर्णन शास्त्राच्या आधारें करतो.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे ब्रह्मनिरुपणनाम समास दुसरा ॥
Samas Dusara Brahma Nirupan
समास दुसरा ब्रह्मनिरुपण 


Custom Search

Tuesday, August 15, 2017

Samas Pahila MangalaCharan समास पहिला मंगलाचरण


Dashak Satava Samas Pahila MangalaCharan
Samas Pahila MangalaCharan. It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is bowing to God Ganesh, Goddess Sharda, SadGuru and Sadhaks who are there for listening Adhyatmya. Mainly he is telling about Maya. Hoe is Maya, what Maya do how we are engulfed in Maya and are separated from Atmadnyanan. He also tells us how to become free from Maya.
समास पहिला मंगलाचरण
श्रीराम ॥
विद्यावंतांचा पूर्वजु । मत्ताननु येकद्विजु ।
त्रिनयेन चतुर्भुजु । फरशपाणी ॥ १ ॥
१) मदानें भरलेले हत्तीचे डोके असलेलाअसा गजानन सर्व विद्यावंतांचा मूळ पुरुष आहे. त्याला तीन डोळे असून चार हात आहेत. त्याच्या हातांत परशु आहे.  
कबेरापासूनि अर्थ । वेदापासून परमार्थ ।
लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासि आले ॥ २ ॥
२) कुबेरापासून धन, वेदांपासून परमार्थ व लक्ष्मीपासून ऐश्वर्य प्राप्त होऊन माणूस भाग्यपद मिळवतो.    
तैसी मंगळमूर्ती अद्या । पासूनि जाल्या सकळ विद्या ।
तेणें कवी लाघव गद्या । सत्पात्रें जाले ॥ ३ ॥
३) त्याचप्रमाणें मंगळमूर्ति सर्व विद्यांचे उगमस्थान आहे. त्याच्या कृपेनें कवि उत्तम काव्य रचना करुं शकतात. व मोठी प्रसिद्धी मिळवतात.   
जैसी समर्थांचीं लेकुरें । नाना आळंकारीं सुंदरें ।
मूळ पुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥ ४ ॥
४) ज्याप्रमाणें श्रीमंताची मुलें नाना अलंकारांनी सुंदर दिसतात. त्याचप्रमाणें मूळ पुरुषाच्या (गजाननाच्या) कृपेनें कवि मोठे शोभून दिसतात.
नमूं ऐसिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशें पूर्णचंद्रा ।
जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरितें दाटे बळें ॥ ५ 
५) विद्येच्या प्रकाशांत पूर्णचंद्राप्रमाणे शोभणार्‍या गणेशाला मी नमन करतो. तो पूर्णचंद्र असल्यानें ज्ञानसमुद्राला अपार भरती येते.  
जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मुळारंभ ।
जो परात्पर स्वयंभ । आदिअंतीं ॥ ६ ॥
६) त्याच्यामुळे सर्व कर्तृत्वाला उगम आहे. तो मूळ पुरुष आहे. सर्व विश्वाचे उगमस्थान तोच आहे. सर्व विश्वाच्या पलीकडील श्रेष्ठ स्वरुप तोच आहे. सर्वांच्या आधी व नंतर दिसणारा स्वयंभू तोच आहे. 
तयापासून प्रमदा । इच्छा कुमारी शारदा ।
आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥ ७ ॥
७) सूर्यापासून मृगजळाचा मोठा ओघ होऊन वाहतो. त्याचप्रमाणे त्या स्वयंभू स्वरुपाला शारदा नावाची मुलगी झाली. ती स्फूरणरुप व स्फूर्तिरुप असल्यानें गतिमान असतें. मूळमाया तीच आहे.
जे मिथ्या म्हणतांच गोवी । माईकपणें लाघवी । 
वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥ ८ ॥
८) माया मिथ्या आहे. असे म्हणून तिचें अस्तित्व मानावें लागते. तसेच तिला वेगळेपणानें पाहूनच तिच्याबद्दल बोलावें लागते. अशारीतीनें ती सांगणार्‍याला गुंतवून टाकते.   
जे द्वैताची जननी । किं ते अद्वैताची खाणी ।
मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥ ९ ॥ 
९) ही माया द्वैताला जन्म देते. तरी ती अद्वैताची खाण आहे. ती परमात्म्यापासून वेगळी होत नाही. ती अनंत विश्र्वांना झाकून टाकते.
कीं ते अवदंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडीं लगडली ।
मूळपुरुषाची माउली । दुहितारुपें ॥ १० ॥
१०) ही मूळमाया म्हणजे विलक्षणपणें पसरणारी जणूं एक वेलच आहे. तिच्यावर अनंत विश्र्वें फुलली आहेत. ती मूळपुरुषाची प्रथम मुलगी व नंतर आई आहे.   
वंदूं ऐसी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता ।
आतां आठवीन समर्था । सद्गुरुसी ॥ ११ ॥
११) अशी जी वेदमाता शारदा, आदिपुरुषाचे अस्तित्व जिच्या सामर्थ्यानें अनुभवाला येते. तिला मी वंदन करतो. यानंतर समर्थ सद्गुरुचे मी स्मरण करतो.   
जयाचेनि कृपादृष्टी । होये आनंदाची वृष्टी ।
तेणें सुखें सर्व सृष्टी । आनंदमये ॥ १२ ॥
१२) सद्गुरुची कृपादृष्टी झाली तर आनंदाचा पाऊस पडतो. त्या सुखानें सर्व विश्र्व आनंदानें भरुन जातें
किं तो आनंदाचा जनक । सायोज्यमुक्तीचा नायेक ।
कैवल्यपददायक । अनाथबंधु ॥ १३ ॥
१३) श्रीसद्गुरु आनंदाला जन्म देणरा पिता आहे. सायुज्यमुक्तीपर्यंत नेणारा मार्गदर्शक आहे. तो अनाथांचा सहाय्यकर्ता बंधू असून कैवल्यपद मिळवून देतो.   
मुमुक्ष चातकीं सुस्वर । करुणा पाहिजे अंबर ।
वोळे कृपेचा जळधर । साधकांवरी ॥ १४ ॥
१४) मुमुक्षु हा चातकाप्रमाणें जो करुणपणें आकाशाकडे नजर लावून असतो . ढग बरसला की ते जलबिंदू पिऊन तृप्त होतो. तेवढ्याच भक्तिभावानें मुमुक्षुनें सद्गुरुस आळविले कीं, सद्गुरुची कृपा होते. 
किं तें भवार्णवींचें तारुं । बोधें पाववी पैलपारु ।
माहां आवर्तीं आधारु । भाविकांसी ॥ १५ ॥
१५) सद्गुरु हा भवसागरांतून तारुन नेणारे तारुंच आहे. आत्मज्ञानाचा बोध करुन तो पैलतीरास पोहोचवितो. प्रपंचांतील मोठ्या मोठ्या दुःखांत, अडचणींत अडलेल्या भविकांना मोठा आधार आहे.  
किं तो काळाचा नियंता । नांतरी संकटी सोडविता ।
किं ते भाविकांची माता । परम स्नेहाळु ॥ १६ ॥
१६) सद्गुरु काळावर सत्ता गाजवितात. ते संकटांतून सोडवितात. सद्गुरु म्हणजे भाविकांची परम स्नेहाळू माताच समजावी.  
किं तो परत्रींचा आधार । किं ते विश्रांतीची थार ।
नांतरी सुखाचें माहेर । सुस्वरुप ॥ १७ ॥
१७) सद्गुरु परमार्थाचे मार्गदर्शक असतात. भाविकांसाठीं ती एक खरी विश्रांतीची जागा असते. आनंदानें भरलेले सद्गुरु सुखाचें माहेरघरच असतात.  
ऐसा सद्गुरु पूर्णपणी । तुटे भेदाची कडसणी ।
देहविण लोटांगणी । तया प्रभूसी ॥ १८ ॥
१८) सद्गुरु अशारीतीनें परिपूर्ण असतात. त्यांच्या संगतींत वेगळेपणाची भावना सुटते. मी देह आहे ही भावना विसरुन मी सद्गुरुनां वंदन करतो. 
साधु संत आणी सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन ।
आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ १९ ॥
१९) साधु, संत, सज्जन आणि श्रोतेयांना वंदन करुन मी पुढें सांगण्यास सुरुवात करतो तरी सावधपणें ऐकावें.     
संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणाती जन ।
माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥ २० ॥
२०) संसार हेंच एक मोठे स्वप्न आहे. त्या स्वप्नामध्यें आसक्तीनें " माझी बायको, माझा पैसा, माझी मुलगी, माझा मुलगा असें लोक म्हणतात.
ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला ।
अंधकारें पूर्ण जाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥ २१ ॥
२१) आत्मज्ञानाचा सूर्य मावळल्यानें ज्ञानप्रकाश नाहींसा झाला. सर्व विश्र्व अज्ञानरुपी अंधारानें भरुन गेले.  
नाहीं सत्वाचें चांदिणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें ।
सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥ २२ ॥
२२) सत्वगुणांचे चांदणेंसुद्धा नसल्यानें थोडा मार्ग दिसत होता. तोही दिसत नाही. दृश्य दिसूं लागल्यानें व तेंच खरे असा भ्रम झाल्यानें स्वस्वरुप अनुभवास येईनासें झालें.  
देहबुद्धिअहंकारें । निजेले घोरती घोरें ।
दुःखें आक्रंदती थोरें । विषयसुखाकारणें ॥ २३ ॥
२३) " मी देहच आहे " या दृढ भावनेनें देहाभिमानापोटीं भयंकर घोरु लागले. इंद्रियसुख मिळत नाही म्हणुन दुःखानें रडूं लागले.   
निजेले असतां च मेले । पुन्हा उपजताां च निजेले। 
ऐसे आले आणी गेले । बहुत लोक ॥ २४ ॥
२४) अज्ञानी जीव अशा रीतीनें झोपेंतच मरतात आणि परत जन्माला येऊन झोपी जातात. असे अगणित जीव आजपर्यंत येथें आलें आणि गेले.  
निदसुरेपणें चि सैरा । बहुतीं केल्या येरझारा ।
नेणोनियां परमेश्र्वरा । भोगिले कष्ट ॥ २५ ॥
२५) अज्ञानाच्या झोपेंतच पुष्कळ जीवांनीं जन्ममरणाच्या येरझारा केल्या. भगवंताची ओळख न झाल्यानें त्यांनी कष्ट भोगलें.  
तया कष्टाचें निर्शन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान ।
म्हणोनि हें निरुपण । अध्यात्मग्रंथ ॥ २६ ॥
२६) आत्मज्ञान करुन घेतले तर हे कष्ट होणार नाहीत. अध्यात्मग्रंथ हे आत्मज्ञान कसें करुन घ्यावें हेंच सांगतात. 
सकळ विद्येमध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार ।
दशमोध्याईं  सारंगधर । भगवद्गीतेसि बोलिला ॥ २७ ॥   
२७) जगांतील सर्व विद्यांमध्यें श्रेष्ठविद्या म्हणजे अध्यात्मविद्या असे भगवान श्रीकृष्णांनी भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायांत सांगितले आहे.   
याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ ।
पाहावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगे श्रोता ॥ २८ ॥
२८) या कारणानें अध्यात्मविद्येमध्यें सांगितलेला परमार्थ अद्वैतग्रंथाद्वारे समजण्यास अवघड असतो. आपल्या सर्वांगाचे कान करुन ऐकणारा श्रोताच तो अध्यात्मग्रंथ समजण्यास समर्थ, पात्र होतो.  
श्र्लोक
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥
जयाचे चंचल हृदये । तेणे ग्रंथ सोडूं चि नये ।
सोडितां अलभ्य होये । अर्थ येथीचा ॥ २९ ॥
२९) ज्या माणसाचे चित्त चंचल आहे, त्यानें हा अध्यात्मग्रंथ वाचूच नये. त्यानें तो वाचण्याचा प्रयत्न केला तरी त्याला तो बरोबर समजणार नाही. 
जयास जोडला परमार्थ । तेणें पाहावा हा ग्रंथ ।
अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्र्चयें बाणे ॥ ३० ॥
३०) ज्याला परमार्थ खरोखर जोडाचा आहे त्यानेच हा ग्रंथ वाचावा. अर्थाचा शोध घेता घेता त्याला तो नक्की समजेल व खरोखर परमार्थ अंगी बाणेल.  
जयासि नाहीं परमार्थ । तयासि न कळे येथीचा अर्थ ।
नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधार कळेना ॥ ३१ ॥   
३१) ज्याला परमार्थाची आस्था नाही, चाड नाही, त्याला या ग्रंथाचा अर्थ समजणार नाही. हे म्हणजे आंधळ्याला दृष्टीच्या अभावी द्रव्याचा सांठा सापडत नाही, त्याचप्रमाणें होते. 
येक म्हणती मर्‍हाटें काये । हें तों भल्यांसि ऐकों नये ।
तीं मूर्खें नेणती सोये। अर्थान्वयाची ॥ ३२ ॥
३२) कांही लोक म्हणतात, मराठींत कांहीं अर्थ नाही. चांगल्या माणसांनी मराठींतील ग्रंथ ऐकू नयेत. असें म्हणणारी माणसें मूर्ख असतात. शब्दांचा अर्थ समजून घेण्याची पात्रता त्यांच्याजवळ नसते.
लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नें साठविलीं ।
ते अभाग्यानें त्यागिली । लोखंड म्हणौनी ॥ ३३ ॥
३३) एक लोखंडाची पेटी करुन त्यांत मौल्यवान रत्नें ठेविली. ज्याला ती पेटी मिळाली. त्याने ती पेटीच लोखंडाची म्हणून टाकून दिली. 
तैसी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत ।
नेणोनि त्यागी भ्रांत । मंदबुद्धिस्तव ॥ ३४ ॥
३४) त्याचप्रमाणें मराठी भाषेच्याबद्दल विद्वान असें वागतात. मराठींत अर्थ भरलेला आहे. वेदांत व सिद्धांत भरलेले आहेत. हें न समजल्यानें मूर्ख व खोट्या कल्पना करणारे तथाकथित विद्वान लोक तीचा त्याग करतात.    
आहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण ।
द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥ ३५ ॥   
३५) कष्ट न करतां धन सांपडलें तर त्याचा त्याग करणें मूर्खपणा आहे. तें द्रव्य कशांत साठवून ठेवले आहे. हे बघुच नये. 
परिस देखिला आंगणीं । मार्गी पडिला चिंतामणी ।
आव्हावेल माहां गुणी । कूपांमधें ॥ ३६ ॥
३६) आपल्या अंगणांत पडलेला परिस, रस्त्यांत पडलेला चिंतामणी, व उजवीकडून वाढणारा आव्हावेल विहीरींत उगवला म्हणून टाकून देऊं नये.  
तैसे प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणी सप्रचित ।
अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥ ३७ ॥
३७) त्याचप्रमाणें मराठीमध्यें सोपे आणि अनुभवसिद्ध आत्मज्ञान मिळत असेल तर तें अवश्य घ्यावें.
न करितां वित्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होये सुगम ।
सत्समागमाचे वर्म । तें हें ऐसें असे ॥ ३८ ॥
३८) फक्त सत्समागम केल्यानें श्रम न करितां शास्त्रार्थ सहज समजतो. संत संगतीचे रहस्य हें असें आहे.  
जें वित्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे ।
सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३९ ॥
३९) नुसत्या विद्वत्तेनें कळत नाहीं, तें सत्समागमानें कळते. सर्व शास्त्रार्थ अनुभवाच्या कक्षेंत येतो.
म्हणौनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे वित्पत्तीश्रम ।
जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि आहे ॥ ४० ॥  
४०) म्हणुन सतसमागम अवश्य करावा. त्यामुळे आत्मज्ञान मिळविण्यासाठी कराव्या लागणार्‍या श्रमांची जरुरी नसते. कारण जन्म सार्थक करुन घेण्याचे वर्म कांहीं वेगळेंच आहे. 
श्र्लोक 
भाषाभेदाश्च वर्तन्ते ह्यर्थ एको न संशयः ।
पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥
भाषापालटें कांहीं । अर्थ वायां जात नाहीं ।
कार्यसिद्धि ते सर्वहि । अर्थाचपासीं ॥ ४१ ॥ 
४१) भाषा बदलली म्हणून अर्थ बदलत नाही. आपल्या कामांत यश मिळण्यासाठीं अर्थच उपयोगी पडतो.    
तथापी प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता ।
येर्‍हवीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥ ४२ ॥
४२) मराठीमध्यें लिहिल्यानें संस्कृतग्रंथांत एवढा अर्थ भरलेला आहे हे लक्षांत आले. ऐरव्हीं हें रहस्य समजले असते कां नाही माहित नाही.
आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागूनि अर्थ घेणें ।
उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥ ४३ ॥
४३) आतां हे बोलणें पुरे. आपण जसें फळें खातांना त्यांच्या साली व टरफले काढून टाकून देतो. तसेच वेदांतग्रंथांच्या भाषेकडे लक्ष न देता अर्थाचेच आकलन करुन घ्यावें  
अर्थ सार भाषा पोचट । अभिमानें करावी खटपट ।
नाना अहमतेनें वाट । रुधिली मोक्षाची ॥ ४४  ॥
४४) अर्थ सार असून भाषा असार आहे. पण केवळ अभिमानाने मोक्षाची वाट रोखून धरली जाते.  
शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा ।
अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥ ४५ ॥
४५) शब्द हा वाच्यांश आहे. अर्थ हा लक्ष्यांश आहे. आधीं वाच्यांश लागतो. पण अर्थाचा शोध घेऊ लागल्यावर शब्द मागें पडतो. आणि भगवंत या दोही पलीकडे आहे. हे सकजून घेतलें पाहिजे.   
मुकेपणाचेम बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणे ।
स्वानुभवाचिये खुणे । स्वानुभवी पाहिजे ॥ ४६ ॥ 
४६) मुक्या माणसाची भाषा माहितगारालाच कळते, त्याचप्रमाणे स्वानुभवी पुरुषाच्या बोलण्याचा अर्थ फक्त स्वानुभवी पुरुषांनाच कळतो. 
अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा ।
जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥ ४७ ॥
४७) ज्याला अध्यात्माच्या निरुपणाचा अर्थ कळेल असा श्रोता कसा मिळेल, पण मिळालाच तर अशा श्रोत्याशी संभाषण करतांना बोलण्याची हौस फिटते.   
परीक्षवंतांपुढें रत्न । ठेवितां होये समाधान ।
तैसें ज्ञानियांपुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥ ४८ ॥
४८) ज्याला रत्नांची पारख आहे, त्याला आपलीं रत्नें दाखविण्यानें बरें वाटतें, तसेंच ज्ञानी लोकांच्याजवळ ज्ञान बोलावेसें वाटते.  
मायाजाळें दुश्र्चीत होय । तें निरुपणीं कामा न ये ।
संसारिकां कळे काये । अर्थ येथीचा ॥ ४९ ॥
४९) मायेच्या जाळ्यांत अडकलेल्याचे मन स्थिर नसतें. त्याला अध्यात्माचे निरुपण समजत नाही. संसारी माणसाला अद्वैतग्रंथांतील अर्थ कळणें कठिण असते.
श्र्लोक 
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । 
बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥
वेवसाईं जो मळिण । त्यासि न कळे निरुपण ।
येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥ ५० ॥
५०) अस्थिर माणसाचा मनावर ताबा नसतो, तो निश्र्चयी नसतो, त्याला हेम निरुपण कळत नाही. तें कळण्यासाठीं सावधानता, दृढ निश्र्चय व मनाची अतिशय एकाग्रता पाहिजे. 
नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्र्चीतपणें घेतां हानी ।
परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥ ५१ ॥
५१) एखाद्या माणसाने नाना रत्नें व नाना नाणी त्यांची माहिती, परीक्षा न घेतां घेतली तर नुकसान होते. त्याची तेथें फसवणुकच होते.  
तैसें निरुपणीं जाणा । आहाच पाहातां कळेना ।
मर्‍हाटेंचि उमजेना । कांहीं केल्यां ॥ ५२ ॥ 
५२) अध्यात्मनिरुणासाठी हेंच लागू पडते. ग्रंथांचा अर्थ सारखासारखा बघुन कळत नाही. तो मराठींत असला तरी कळत नाही.   
जेथें निरुपणाचें बोल । आणी अनुभवाची वोल ।
तें संस्कृतापरीस खोल । अध्यात्मश्रवण ॥ ५३ ॥
५३) ज्या अध्यात्म निरुपणामध्यें स्वानुभवाचा ओलवा असतो, त्याचे श्रवण संस्कृताप्रमाणेच सखोल असते. 
मायाब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें ।
तरी तें मायेचे जाणावें । स्वरुप आधीं ॥ ५४ ॥
५४) माया व ब्रह्म हे वेगळे ओळखावे म्हणजेच तें अध्यात्म होय. पण ह्याआधीं मायेचे स्वरुप कसें आहे तें जाणून घ्यावें. 
माया सगुण साकार । माया सर्वस्व विकार ।
माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥ ५५ ॥
५५) माया त्रिगुणी आहे. सारखा बदल होणारी माया आहे. माया हा पंदमहाभूतांचा विस्तार व पसारा आहे.  
माया दृश्य दृष्टीस दिसे । माया भास मनासि भासे ।
माया क्षणभंगुर नासे । विवेक पाहातां ॥ ५६ ॥
५६) माया ही दृष्टीला दिसते. ती मनाला भासते. माया क्षणभंगुर आहे. ती नाशवंत आहे. विचारानें तीचा शोध घेतल्यावर हें समजते.   
माया अनेक विश्र्वरुप । माया विष्णूचें स्वरुप ।
मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी ॥ ५७ ॥
५७) माया विश्र्वांत अनेक रुपानें भरलेली आहे. ती विष्णुस्वरुप आहे. त्याच्यासारखी मोहिनी घालणारी व मायेला मर्यादा नाही. तिच्याबद्दल जितकें सांगतो ते कमीच आहे.  
माया बहुरुपी बहुरंग । माया ईश्र्वराचा संग ।
माया पाहातां अभंग । अखिळ वाटे ॥ ५८ ॥
५८) माया बहुरुप्याप्रमाणें अनेक रंगांनी अनेक प्रकारें व्यक्त होते. माया ईश्र्वराच्या संगतींत राहाते. बाह्यात्कारें माया अभंग व परिपूर्ण वाटते.   
माया सृष्टीची रचना । माया आपुली कल्पना ।
माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥ ५९ ॥
५९) या सर्व सृष्टीची रचना मायेमुळेंच होते. आपली कल्पना ही मायाच आहे. माया ज्ञाानानेंच नाहीशी होते, त्यावाचून ती तुटतही नाही. 
ऐसी माया निरोपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली ।
पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ६० ॥
६०) थोडक्यांत व खुणेनें हें मायेचे वर्णन झाले. पुढचा विषय ऐकण्यासाठीं श्रोत्यानीं आपली वृत्ती सावध ठेवली पाहीजे. 
पुढें ब्रह्मनिरोपण । निरोपिलें ब्रह्मज्ञान ।
जेणें तुटे मायाभान । येकसरें ॥ ६१ ॥
६१) पुढें ब्रह्म व ब्रह्मज्ञाचे निरुपण केले आहे. त्यानें माया तत्काळ नष्ट होईल.   
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे मंगलाचरणनाम समास पहिला ॥
Samas Pahila MangalaCharan 
समास पहिला मंगलाचरण


Custom Search

Sunday, August 13, 2017

Samas Dahava Anurvachya समास दहावा अनुर्वाच्य निरुपण


Dashak Sahava Samas Dahava Anurvachya 
Samas Dahava Anurvachya. It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us that Brahma can’t be dscribed. When we think of “ I “ and start thinking who “ I “ is then slowly the process starts where we come to know that “ I am “ is not the body what we were knowing earlier, but it is something beyond that. But this knowledge we acquire can’t be described in words. This is a self-experience. In this state the sadhak becomes one with Brahma.
समास दहावा अनुर्वाच्य निरुपण
श्रीराम ॥
समाधान पुसतां कांहीं । म्हणती बोलिजे ऐसें नाहीं ।
तरी तें कैसें आहे सर्वहि । निरोपावें ॥ १ ॥
१) समाधान कसें असतें, हें शब्दानें सांगता येण्यासारखें नाही. तरी समाधान आहे तरी कसे तें सगळे मला सांगावें.
मुक्यानें गुळ खादला । गोडी न ये सांगाव्याला ।
याचा अभिप्राव मजला । निरोपण कीजे ॥ २ ॥ 
२) एखाद्या मुक्यानें गुळ खाल्ला तर त्याची गोडी त्याला सांगता येणार नाही. तसेंच समाधानाचें आहे. तर त्या म्हणण्याचा खरा अर्थ मला समजावून सांगा. 
अनुभवहि पुसों जातां । म्हणती न ये किं सांगतां ।
कोणापासीं पुसों आतां । समाधान ॥ ३ ॥ 
३) एखाद्याला तुझा अनुभव काय आहे असे विचारले तर तो सांगतो की, समाधान हें शब्दानें सांगता येण्यासारखें नाही. मग आतां मी समाधान कसें असतें हे कोणाला विचारु?  
जे ते अगम्य सांगती । न ये माझिये प्रचिती  ।
विचार बैसे माझे चित्तीं । ऐसें करावें ॥ ४ ॥
४) जो तो सांगतो की, समाधान जाणण्यास अशक्य आहे. पण मला हे पटत नाही. म्हणून स्वामी, माझ्या मनांत बसेल अशारीतीनें समाधानाचे स्वरुप मला सांगा.
ऐसें श्रोत्याचें उत्तर । याचें कैसें प्रत्योत्तर ।
निरोपिजेल तत्पर । होऊन ऐका ॥ ५ ॥
५) श्रोत्याचा प्रश्र्ण हा असा आहे. त्याचे उत्तर आतां मी सांगतो तें मनापासून ऐका.
जें समाधानाचें स्थळ । किं तो अनुभवचि केवळ ।
तें स्वरुप प्रांजळ । बोलोन दाऊं ॥ ६ ॥
६) केवळ अनुभव शुद्ध जाणीव हीच समाधानाची जागा आहे. त्या शुद्ध अनुभवाचे स्वरुप स्पष्ट करुन सांगतो. 
जें बोलास आकळेना । बोलिल्याविणहि कळेना ।
जयासी कल्पितां कल्पना । हिंपुटी होये ॥ ७ ॥
७) समाधान शब्दाने सांगावें म्हटलें तर शब्दबद्ध करता येत नाही. पण सांगितल्याशिवाय समजतही नाही. त्याची कल्पना करावी असे ठरविलें तरी कल्पनाशक्ती कमी पडते.
तें जाणावें परब्रह्म । जें वेदांचें गुह्य परम ।
धरिता संतसमागम । सर्वहि कळे ॥ ८ ॥
८) तें समाधान परब्रह्मरुप आहे. तें वेदांचे परम रहस्य आहे. संतांच्या संगतींत राहीलें म्हणजे तें सर्व कांही समजते.  
तेंचि आतां सांगिजेल । जें समाधान सखोल ।
ऐक अनुभवाचे बोल । अनुर्वाच्य वस्तु ॥ ९ ॥
९) अत्यंत सूक्ष्म असलेलें असें जे समाधान तेच आतां वर्णन करुन सांगतो. माझ्या अनुभवाचे शब्द तूं ऐक. ऐरव्ही समाधान शब्दांनी सांगण्यासारखीं वस्तु नाही. 
सांगतां न ये तें सांगणें । गोडी कळाया गूळ देणें ।
ऐसें हें सद्गुरुविणें । होणार नाहीं ॥ १० ॥
१०) एखाद्या गोडी कशी असते. हे कळण्यासाठीं गुळ द्यावा. त्याचप्रमाणें  सद्गुरुंनी दिल्यावाचून समाधान काय असतें हे बरोबर कळणार नाही.  
सद्गुरुकृपा कळे त्यासीं । जो शोधील आपणासी ।
पुढें कळे अनुभवासी । आपेंआप वस्तु ॥ ११ ॥
११) जो स्वतःचा शोध घेतो त्या सद्गुरुकृपा समजते. पुढें मग आत्मवस्तु स्वानुभवानें आपोआप कळूं लागते.
दृढ करुनियां बुद्धी । आधी घ्यावी आपशुद्धी ।
तेणें लागे समाधी । अकस्मात ॥ १२ ॥
१२) बुद्धीचा पक्का निश्र्चय करावा. मग प्रथम मी कोण याचा शोध घ्यावा. तो शोध घेता घेता अकस्मात समाधी लागते.  
आपलें मूळ बरें शोधितां । आपली तो माईक वार्ता ।
पुढें वस्तुच तत्वता । समाधान ॥ १३ ॥
१३) आपलें मूळ स्वरुप नीट प्रकारें शोधू लागलें तर देहबुद्धींतील मी मायानिर्मित आहे असे समजते. देहबुद्धीचा अशाश्वत मी बाजूस ठेवला की, शुद्ध आत्मवस्तु शिल्लक राहाते व तेच समाधानाचे ठिकाण होय. 
आत्मा आहे सर्वसाक्षी । हें बोलिजे पूर्वपक्षीं ।
जो कोणी सिद्धांत लक्षी । तोचि सिद्ध ॥ १४ ॥
१४) मी ब्रह्म आहे. मी सर्व साक्षी आत्मा आहे. ही अवस्था अखेरची स्थिती नव्हे. जो कोणी या अवस्थेच्या पलीकडे जातो. तो खरा सिद्ध होय. 
 सिद्धांतवस्तु लक्षूं जातां । सर्वसाक्षी तो अवस्ता ।
आत्मा तीहून पर्ता । अवस्तातीत ॥ १५ ॥
१५) शेवटच्या अनुभवाच्या दृष्टीनें पाहिलें तर " मी सर्व साक्षी आहे " ही अवस्था आहे. या अवस्थेच्या पलीकडे असणारे आत्मस्वरुप सर्वसाक्षीपणाच्या पलीकडे राहाते. 
पदार्थज्ञान जेव्हां सरे । द्रष्टा द्रष्टेपणें नुरे ।
ते समंई उतरे । फुंज मीपणाचा ॥ १६ ॥
१६) ज्ञेयरुप पदार्थाचें ज्ञान जेव्हां निःशेष संपते. द्रष्ट्याचा द्रष्टेपणा संपूर्ण नाहींसा होतो, त्यावेळी मीपणाचा भ्रम संपूर्णपणें विरुन जातो.   
जेथें मुरालें मीपण । तेंचि अनुभवाची खूण ।
अनुर्वाच्य समाधान । या कारणें बोलिजे ॥ १७ ॥ 
१७) मीपणा संपूर्णपणें विरणें हीच परमात्मवस्तुच्या अनुभवाची खूण आहे. म्हणून समाधान शब्दांनी सांगता येण्यासारखें नाही, असे म्हणतात. 
अत्यंत विचाराचे बोल । तरी ते माईक फोल ।
शब्द सबाह्य सखोल । अर्थचि अवघा ॥ १८ ॥
१८)  अतिशय विचारांनी भरलेले शब्द जरी बोलले तरी ते दृश्य विश्र्वांतील मायेच्या क्षेत्रांतील असतात. मात्र त्यांचा जो अर्थ असतो तो सूक्ष्म असतो. त्या शब्दांना आत-बाहेर व्यापून असतो. 
शब्दाकरितां कळे अर्थ । अर्थ पाहातां शब्द वेर्थ ।
शब्द सांगे ते येथार्थ । परी आपण मिथ्या ॥ १९ ॥
१९) शब्दामुळें अर्थ कळतो. अर्थ ध्यानांत आल्यावर शब्दाची गरज संपते. अर्थ सत्य व शाश्वत असतो. पण शब्द मात्र असत्य व अशाश्वत असतो.  
शब्दाकरितां वस्तु भासे । वस्तु पाहातां शब्द नासे ।
शब्द फोल अर्थ असे । घनवटपणें ॥ २० ॥
२०) शब्दामुळें परमात्मवस्तुच्या अस्तित्वाचे ज्ञान होते. परंतु त्या वस्तुचें साक्षात् दर्शन झाल्यावर शब्द नाश पावतो. शब्द असार कवच असून त्याचा अर्थ भरीव सार असतो.
भुंसाकरितां धान्य निपजे । धान्ये घेऊन भूंस टाकिजे ।
तैसें शब्द भूंस जाणिजे । अर्थ धान्य ॥ २१ ॥
२१) भुसामध्येंच धान्य निपजते. आपण धान्य घेऊन भुसा टाकून देतो. तसेच शब्द म्हणजे भुसा व अर्थ म्हणजे धान्य समजावे.  
पोचटामधें घनवट । घनवटीं उडे पोचट । 
तैसा शब्द हा फलगट । परब्रह्मीं ॥ २२ ॥
२२) पोकळ कवचामध्यें भरीव सार सांपडते. सार घेतल्यावर असार कवच उडून जाते. त्याचप्रमाणें परब्रह्मरुपी अर्थ घेतल्यावर फोलपट शब्द गळून पडतात. म्हणून आत्मसाक्षात्कारापाशीं शब्द जाऊं शकत नाहीत. त्याचे वर्णन होऊं शकत नाही. 
शब्द बोलोनि राहे । अर्थ शब्दापूर्वींच आहे ।      
या कारणें न साहे । उपमा तया अर्थासी ॥ २३ ॥
२३) उच्चार करण्याच्या आधीं अर्थ असतो. उच्चार होत असतांनाही अर्थ असतो व उच्चार होऊन शब्द नाहींसा झाला तरीही अर्थ असतो. त्यामुळें खरतर भुसा व धान्याची उपमा अर्थाला लागू पडत नाही.  
भूंस सांडून कण घ्यावा । तैसा वाच्यांश त्यजावा ।
कण लक्ष्यांश लक्षावा । शुद्ध स्वानुभवें ॥ २४ ॥
२४) भूस टाकून त्यांतील धान्याचा कण घेतात तसेच शब्दाचा वाच्यांश टाकावा व त्यांतील अर्थ तेवढा घ्यावा. शुद्ध आत्मसाक्षात्कारानें तो संपूर्णपणें ग्रहण होतो.  
दृश्यावेगळें बोलिजे । त्यासी वाच्यांश म्हणिजे ।
त्याचा अर्थ तो जाणिजे । शुद्ध लक्ष्यांश ॥ २५ ॥
२५) " आत्मवस्तु दृश्याहून वेगळी आहे. " हा वाच्यांश होय. त्या अर्थ जो लक्ष्यांश तो समजून घ्यावा व त्याचे स्वानुभवामध्यें रुपांतर करावे. 
ऐसा जो शुद्ध लक्ष्यांश । तोचि जाणावा पूर्वपक्ष ।
स्वानुभव तो अलक्ष । लक्षिला नवचे ॥ २६ ॥
२६) शब्द ऐकल्यावर अर्थमय शुद्ध बोध किंवा लक्ष्यांश मनांत निर्माण होतो. पण तोही आत्मवस्तुच्या अलीकडेच थांबतो. आपले मन स्वस्वरुपाच्या अनुभवापर्यंत जाऊं शकत नाही. यामुळें सर्व अर्थ घ्यानांत येऊनही आत्मवस्तुचा अनुभव येत नाही.  
जेथें गाळून सांडिलें नभा । जो अनुभवाचा गाभा ।
ऐसा तोहि उभा । कल्पित गेला ॥ २७ ॥
२७) आत्मस्वरुप फार सूक्ष्म आहे. आपल्या अनुभवामध्यें आकाश अति सूक्ष्म आहे. तें गाळून घेतले तर त्याला आत्मस्वरुपाच्या सूक्ष्मपणाची सर येईल. असे तें स्वरुप सर्व अनुभवाचा गाभा आहे. त्याच्या सत्तेनें सर्व अनुभव येतात. पण हें सगळें स्वरुप वर्णन म्हणजे माणसानें आपली कल्पना ताणून उभारलेला डोलाराच आहे.  
मिथ्या कल्पनेपासूनि जाला । खरेंपण कैंचें असेल त्याला ।  
म्हणौनि तेथें अनुभवाला । ठावचि नाहीं ॥ २८ ॥
२८) मुळांत कल्पना खरी नसते. म्हणून कल्पनेमुळें जे तयार होते, तेही खरे नसते. त्यामुळें आत्मस्वरुपाच्या ठिकाणी ज्याला अनुभव म्हणतात त्याला स्थान नाही.  
दुजेविण अनुभव । हें बोलणेंचि तों वाव ।
याकारणें नाहीं ठाव । अनुभवासी ॥ २९ ॥
२९) अनुभव येण्यास अनुभव घेणारा व ज्याचा अनुभव घ्यावयाचा  तें असें दोन घटक आवश्यक असतात. पण आत्मस्वरुपामध्यें अनुभव घेणाराच उरत नाही. तेथें दोन घटकच नसतात. त्यामुळें " मी स्वरुपाचा अनुभव घेतो " या अवस्थेला स्वस्वरुपसाक्षात्कारांत जागाच नाही. 
अनुभवें त्रिपुटी उपजे । अद्वैतीं द्वैतचि लाजे ।
म्हणौनि बोलणें साजे । अनुर्वाच्य ॥ ३० ॥
३०) " मी अनुभव घेतला " असें म्हटलें कीं, अनुभव घेणारा मी; ज्याचा अनुभव घेतला ती वस्तु, आणि या दोहोंचा संबंध आल्यावर आलेला अनुभव अशी तीन अंगें उत्पन्न होतात. त्यांना त्रिपुटी म्हणतात. स्वस्वरुपाच्या ठिकाणीं केवळ अद्वैतच असल्यानें भाषा पोहोचूं शकत नाही. म्हणून स्वस्वरुप अनुर्वाच्य आहे. शब्दानें तें सांगता येत नाही. हे त्याबद्दल योग्य आहे.  
दिवसरजनीचें परमित्य । करावया मूळ आदित्य ।
तो आदित्य गेलियां उर्वरित । त्यासी काये म्हणावें ॥ ३१ ॥
३१) सूर्यामुळें आपण दिवस व रात्र वेगळें समजू शकतो. पण सूर्यच नाहींसा झाला तर दिवस व रात्र हा भेद राहणारच नाही.   
शब्दमौन्याचा विचार । व्हावया मूळ वोंकार ।
तो वोंकार गेलियाउच्चार । कैसा करावा ॥ ३२ ॥
३२) सर्व शब्दांचे मूळ ओंकार आहे. शब्द बोलणें किंवा मौन धरणें म्हणजे शब्द न बोलणें हे ओंकाराच्या अस्तित्वावर आहे. तो ओंकारच नाहींसा झाला तर शब्द बोलणें व शब्द न बोलणें दोन्ही नाहीसे होतात.
अनुभव आणी अनुभविता । सकळ ये मायेचि करितां ।
ते माया मुळीं नस्तां । त्यासी काये म्हणावें ॥ ३३ ॥
३३) अनुभव व अनुभव घेणारा दोन्ही मायेमुळें निर्माण होतात. पण जर मायाच नसेल तर अनुभवाला जागाच नाही राहाणार. 
वस्तु येक आपण येक । ऐसी अस्ती वेगळिक ।
तरि अनुभवाचा विवेक । बोलों येता सुखें ॥ ३४ ॥ 
३४) आत्मवस्तु निराळी व अनुभव घेणारा मी निराळा असें वेगेळेपण असते तर मी आत्मवस्तुचा अनुभव घेतला असे सुखानें बोलता आले असते.     
वेगळेपणाची माता । ते लटिके वंधेची सुता ।
म्हणोनियां अभिन्नता । मुळींच आहे ॥ ३५ ॥
३५) वेगळेपणाची या भावनेची आई माया आहे. मायेमुळे हीचा जन्म झाला. पण वांझ बाईची मुलगी जशी खोटी तशी ही माया खोटी आहे. म्हणून वेगळेपण खोटे आहे. जीव मुलांतच परमात्म्याशी अभिन्न आहे.  
अजन्मा होता निजेला । तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला ।
सद्गुरुस शरण गेला । संसारदुःखें ॥ ३६ ॥
३६) ज्याला जन्म मरण नाही असा अजन्मा निजलेला होता. त्यानें झोपेंत स्वप्न बघितले. त्यांत तो संसारदुःखाने सद्गुरुस शरण गेला आहे असें बघितलें.  
सद्गुरुकृपेस्तव । जाला संसार वाव ।
ज्ञान जालियां ठाव । पुसे अज्ञानाचा ॥ ३७ ॥
३७) मग सद्गुरुची आपल्यावर कृपा झाली. त्यामुळें संसार खोटा झाला. मग मी आत्माच आहे असें ज्ञान झालें. त्यामुळें मी देह आहे हें अज्ञान नाहींसे झाले. 
आहे तितुकें नाहीं जालें । नाहीं नाहींपणें निमालें ।
आहे नाहीं जाऊन उरलें । नसोन कांहीं ॥ ३८ ॥
३८) जें आहे असें वाटत होते ते नाहींसे झाले. जें नाहीं असें माहीत होते तें कधी नव्हते म्हणून नाहीं असें झाले. अशा रीतीनें आहे व नाहीं हीं दोन्ही नाहींशी झाली.   
सुन्यत्वातीत शुद्धज्ञान । तेणें जालें समाधान ।
ऐक्यरुपें अभिन्न । सहजस्थिती ॥ ३९ ॥
३९) आहे व नाहीं यांत गोवलेले सर्व दृश्य विश्व लय पावलें.  त्या ज्ञानानें समाधान झालें. आपण व आत्मा एकरुप आहोत या अभिन्नपणाच्या ज्ञानानें सहजस्थिती प्राप्त होते. 
अद्वैतनिरुपण होतां । निमाली द्वैताची वार्ता ।
ज्ञानचर्चा बोलो जातां ॥ जागृती आली ॥ ४० ॥
४०) अशा रीतीनें अद्वैताचे विवेचन ऐकले म्हणजे द्वैतानें भरलेले दृश्य खरें नाहीं हे पटते. आत्मज्ञानचे वर्णन ऐकले म्हणजे आपण अज्ञानांत वावरत आहोत ही स्पष्ट जाणीव होते. हीच जागृती होय. 
श्रोता व्हावें सावधान । अर्थीं घालावें मन ।
खुणे पावता समाधान । अंतरीं कळे ॥ ४१ ॥
४१) आतां श्रोत्यांनी सहजस्थितीचे ऐकलेल्या वर्णनाने मन भरुन टाकावे.  असें झालें म्हणजे आत्मज्ञानानें मिळणारें समाधान कसें असतें याची खूण अंतर्यामी बरोबर कळेल.  
तेणें जितुकें ज्ञान कथिलें । तुतिकें स्वप्नावारीं गेलें ।
अनुर्वाच्य सुख उरलें । शब्दातीत ॥ ४२ ॥
४२) अद्वैताच्या विवेचनामध्यें जेवढें ज्ञान सांगितलें तें शब्दरुप असल्यानें मायेच्या क्षेत्रांतील असते. देहबुद्धीला तें खरे वाटलें तरी स्वरुपानुभवाच्या दृष्टीने तें स्वप्नांतील ज्ञानाप्रमाणेंच आहे. आत्मसाक्षात्कार झाला कीं, तें नाहीसें होते. मग शब्दांच्या पलीकडे असणारे अनिर्वाच्य स्वानंदसुख तेवढें उरते.   
तेथें शब्देंविण ऐक्यता । अनुभव ना अनुभविता ।
ऐसा निवांत तो मागुता । जागृती आला ॥ ४३ ॥
४३) आत्मज्ञानामध्यें संपूर्ण एकरुपता  असते. अनुभव व अनुभव घेणारा हेदोन तेथें असत नाहीत. ज्ञानच्या या जागृतीमध्यें साधक अत्यंत शांत व स्तब्ध असतो.  
तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । जागा होऊनि जागृती आला ।
तेथें शब्द कुंठित जाला । अंत नलगे ॥ ४४ ॥
४४) जीवानें स्वप्नांत स्वप्न पाहिलें. गुरुच्या उपदेशानें खरें जागेपण आले. आतां शब्दांची शक्ती लटकी पडली. तें अनिर्वाच्य समाधान शब्दांनी सांगणें शक्य नाही. 
या निरुपणाचें मूळ । केलेंचि करुं प्रांजळ ।
तेणें अंतरी निवळ । समाधान कळे ॥ ४५ ॥
४५) आतां जे विवेचन केलें त्यांतील मुख्य मुद्दे पुन्हा सांगतो. त्यामुळें शुद्ध समाधान कसें असतें तें अंतर्यामी कळून येईल.  
तव शिष्यें विनविलें । जी हें आतां निरोपिलें ।
तें पाहिजे बोलिलें । मागुतें स्वामी ॥ ४६ ॥
४६) तेव्हां शिष्यानें विनविलें कीं, स्वामी आतांपर्यंत जें आपण सांगितलें तें मला पुन्हां सांगावें. 
मज कराया कारण ।केलेंचि करावें निरुपण ।
येथील जे कां निजखूण । ते मज अनुभवावी ॥ ४७ ॥
४७) हा विषय मला नीट कळावा म्हणून सांगितलेलें पुनः सांगावें. त्यांतील आत्मज्ञानाचें जें रहस्य आहें तें माझ्या अनुभवास येईल असें सांगावें. 
अजन्मा तो सांग कवण । तेणें देखिला कैसा स्वप्न ।
तेथें कैसें निरुपण । बोलिलें आहे ॥ ४८ ॥  
४८) ज्याला जन्म मरण या कालाधीन घटना नाहीत. तो अजन्मा कोण? त्याला स्वप्न कसें पडलें? याप्रश्र्णांची उत्तरें कोणती? हें विवेचन पुनः करावे. 
जाणोनी शिष्याचा आदर । स्वामी देती प्रत्योत्तर ।
तेंचि आतां अति तत्पर । श्रोतीं येथें परिसावें ॥ ४९ ॥
४९) शिष्याची जिज्ञासा पाहून स्वामींनी परत प्रश्र्णांची उत्तरें दिली. ती श्रोत्यांनी मनःपूर्वक ऐकावीत. 
ऐक शिष्या सावधान । अजन्मा तो तूंच जाण ।
तुवां देखिला स्वप्नीं स्वप्न । तोहि आतां सांगतों ॥ ५० ॥ 
५०) शिष्या, अगदी लक्ष देऊन ऐक. जो अजन्मा म्हणून सांगितला तो खरा तूंच आहेस हें ध्यानांत ठेव. तूं जें स्वप्नांत स्वप्न पाहिलेंस तें देखिल आतां सांगतो.  
स्वप्नीं स्वप्नाचा विचार । तो तूं जाण हा संसार ।
येथें तुवा सारासार । विचार केला ॥ ५१ ॥
५१) स्वप्नामध्यें स्वप्न पाहिलें याचा अर्थ हा संसार होय. " मी आत्मा आहे " हा जागेपणा जाऊन " मी देह आहे " हे स्वप्न होय. माझा संसार आहे हें स्वप्नांतील स्वप्न होय. संसार स्वप्नमय पण त्यांत सार काय असार काय याचा तूं विचार केलास.  
रिघोनि सद्गुरुस शरण । काढून शुद्ध निरुपण ।
याची करिसी ऊणखूण । प्रत्यक्ष आतां ॥ ५२ ॥
५२) नंतर तूं सद्गुरुला शरण गेलास. त्याच्या जवळून शुद्ध आत्मस्वरुपाचे विवेचन ऐकलेस. ही खरी खूण तुला पटली. हा प्रत्यक्ष अनुभव आतां तुला आला. 
याचाचि घेतां अनुभव । बोलणें तितुकें होतें वाव ।
निवांत विश्रांतीचा ठाव । ते तूं जाण जागृती ॥ ५३ ॥
५३) यानंतर आत्मस्वरुपाचा अनुभव घेतलास कीं स्वस्वरुपाबद्दलचे शब्दज्ञान आपोाप नाहींसे होईल. अत्यंत निवांत असें विश्रांतीचे स्थान तुला सापडेल. हेंच खरें जागेपण असें समजावें.
ज्ञानगोष्टीचा गल्बला । सरोन अर्थ प्रगटला ।
याचा विचार घेतां आला । अंतरीं अनुभव ॥ ५४ ॥
५४) प्रथम ज्ञान विवेचनाची गडबड थांबेल. ती थांबल्यावर त्याचा अर्थ प्रगट होईल. त्यावर विचार केला कीं लय लागतो.  व अंतरीं अनुभव येतो. 
तुज वाटे हे जागृती । मज जाली अनुभवप्राप्ती ।
या नांव केवळ भ्रांती । फिटली च नाहीं ॥ ५५ ॥ 
५५) तुला वाटेल कीं, जागृति म्हणतात ती हीच. आपल्याला अनुभव प्राप्ती झाली. पण हा केवळ भ्रम असतो. तो गेलेला नसतो.    
अनुभव अनुभवीं विराला । अनुभवेंविण अनुभव आला ।
हाहि स्वप्नीचा चेईला । नाहींस बापा ॥ ५६ ॥
५६) " मी अनुभव घेतो " ही वृत्ती जाऊन केवळ अनुभवरुपता तेवढी उरली. तरी बाबा, अजून तूं स्वप्नांतून जागा झाला नाहीस. 
जागा जालियां स्वप्नउर्मी । स्वप्नीं म्हणसी अजनमा तो मी ।  
जागेपणें स्वप्नउर्मीं । गेलीच नाहीं ॥ ५७ ॥
५७) तूं जागा झालास तरी अजून तुझें स्वप्न नाहींसे झालेले नाही. मीच तो अजन्मा आहे असें तूं स्वप्नांत म्हणतोस. म्हणजेच जागेपणीं स्वप्नाची वृत्ती शिल्लक आहे. 
स्वप्नीं वाटे जागेपण । तैसी अनुभवाची खूण ।
आली परी तें सत्य स्वप्न । भ्रमरुप ॥ ५८ ॥
५८) स्वप्नांत " मी जागा झालों " असें वाटते, त्याचप्रमाणें " मीच तो अजन्मा आहे " या अनुभवाचें लक्षण आहे. तो अनुभव खरा असतो पण अजून भ्रम शिल्लक असतोच.  
जागृती या पैलिकडे । तें सांगणें केवि घडे ।
जेथे धाणाची मोडे । विवेकाची ॥ ५९ ॥
५९) संपूर्ण जागेपणा या अनुभवाच्या पलीकडे असतो. शब्दांनीं तो सांगता येणें शक्य नाही. ती सहजस्थिती आहे. तेथे विवेकाचा पाया उखडला जातो. 
म्हणोनि तें समाधान । बोलतांचि न ये ऐसें जाण ।
निशब्दाची ऐसी खूण । वोळखावी ॥ ६० ॥ 
६०) म्हणून तें समाधान वर्णन करुन सांगता येत नाहीं असें असतें. अनिर्वाच्य म्हणतात त्याचा हा असा अर्थ आहे.  हें लक्षांत ठेवावे.  
ऐसें आहे समाधान । बोलतांच न ये जाण ।
इतुकेन बाणली खूण । निशब्दाची ॥ ६१ ॥
६१) समाधान हें असें आहे.  सांगून सांगता येण्यासारखें तें नाही. समाधान अनिर्वाच्य आहे याचा अर्थ ध्यानांत येईल.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे अनुर्वाच्यनिरुपणनाम समास दहावा ॥
Samas Dahava  Anurvachya
समास दहावा अनुर्वाच्य निरुपण



Custom Search